Is er eindelijk hoop voor Syrië, krijgen Iran en Saudi-Arabië ruzie

Een anti-overheidsbetoger in Bahrein. Op het bord staat een verwensing, ogenschijnlijk gericht aan de Saudische regering. Beeld AP
Een anti-overheidsbetoger in Bahrein. Op het bord staat een verwensing, ogenschijnlijk gericht aan de Saudische regering.Beeld AP

Het lukte vorige maand eindelijk: Saudi-Arabië en Iran gingen om tafel, om te werken aan een diplomatieke oplossing voor de Syrië-oorlog. Nu rollen de regimes alweer vechtend over straat. Slecht nieuws voor de Syriërs.

Koeweit, Bahrein, de Verenigde Arabische Emiraten, Sudan. De lijst met landen die zich solidair verklaren met Saudi-Arabië en de banden met Iran op een pitje zetten, wordt zo ongeveer iedere paar uur langer. Had de hoogste Iraanse leider ayatollah Khamenei daar afgelopen weekend op gerekend, toen hij voorspelde dat de Saudi's 'de goddelijke hand van de wraak' zouden voelen?

Khamenei reageerde uiteraard op de onthoofding van de sjiitische geestelijke Nimr al-Nimr door Saudische beulen. Die leidde tot bestorming en vernieling van de Saudische ambassade in Teheran, waarop de Saudi's besloten om de diplomatieke banden op een laag pitje te zetten danwel te verbreken.

De diplomatieke crisis kan niet alleen grote gevolgen hebben voor de oorlog in Jemen, zoals Trouw maandag al schreef, maar ook voor die in Syrië. In het Syrië-conflict spelen Saudi-Arabië en Iran inmiddels een hoofdrol.

De Saudi's voorzien de soennitische oppositiegroepen van wapens en geld, hopende dat ze daarmee hun eigen invloed in het land kunnen vergroten. President Assad - geen soenniet maar lid van een quasi-sjiitische minderheidsgroepering - heeft de handen ineengeslagen met het sjiitische Iran, de sjiitische beweging Hezbollah en met Rusland. Een 'proxy-oorlog', heet dat: elkaar indirect bevechten. Hun wapengekletter lijkt een gebed zonder einde: hoe fanatiek de partijen elkaar ook bestrijden, tot een duurzame oplossing zal het niet leiden.

In december zaten de twee nog om tafel
De Verenigde Staten en andere Westerse landen zetten daarom in op een diplomatieke oplossing. En niet zonder succes: het afgelopen jaar lukte het ze wonder boven wonder om de Saudi's en de Iraniërs om tafel te krijgen. In december zaten buitenlandministers van beide landen nog in New York tegenover elkaar, op zoek naar een compromis. Maar of zij aan die tafel blijven zitten is nu erg onzeker.

De onmin tussen de landen gaat zeker gevolgen hebben voor de Syrië-onderhandelingen, voorspelt analist Bobby Ghosh van CNN: "Saudi-Arabië heeft als het ware de handschoenen uit gedaan". De proxy-oorlog kan zich nu ontpoppen tot een rechtstreekse strijd, vreest hij. "Die escalatie zou ons ernstig zorgen moeten baren."

Dat de kwestie escaleerde is geen toeval, stellen andere analisten in onder meer The Guardian. Zowel Riyad als Teheran wist wat er op het spel stond. En beiden wisten wat de consequenties konden zijn van hun acties en reacties.

Een betoging maandag in Teheran. Het bord toont het gelaat van Nimr al-Nimr. Beeld AP
Een betoging maandag in Teheran. Het bord toont het gelaat van Nimr al-Nimr.Beeld AP

Of Riyad en Teheran er nog iets voor voelen om hun gesprekken over Syrië voort te zetten, wordt later deze maand duidelijk. Op 25 januari begint in Genève een nieuwe overlegronde, geleid door de Verenigde Naties.

Staffan de Mistura, de VN-gezant voor Syrië, is er duidelijk niet gerust op. Hij is dinsdag meteen afgereisd naar Riyad om in te praten op de Saudi's en gaat later deze week naar Teheran. Na het gesprek in Riyad zei hij 'geen enkele negatieve impact' te verwachten op de vredesbesprekingen, en dat Saudi-Arabië 'duidelijk vastbesloten is' om de regionale spanningen geen rol te laten spelen.

Iran beleeft een reveil, tot het chagrijn van de Saudi's
Dat de landen elkaar de afgelopen dagen in de haren vlogen, heeft ongetwijfeld te maken met de invloed van Iran: die neemt toe. Het begon met voorzichtige Iraanse inmenging in Syrië, maar inmiddels heeft Teheran een flinke vinger in de pap. Zo spelen Iraanse strijders een belangrijke rol in de strijd tegen Islamitische Staat en in belangrijke veldslagen in Irak.

Met Moskou werkt Teheran aan toekomstscenario's voor Syrië, waarin ze uiteenzetten wat er moet gebeuren als president Assad wordt afgezet. En dan is er natuurlijk nog de gedeeltelijke opheffing van Amerikaanse economische sancties. Daardoor kan het land weer olie exporteren en andere handel drijven. Iran heeft nog een lange weg te gaan totdat het in het Midden-Oosten de lakens uitdeelt - al was het maar omdat slechts één op de tien moslims sjiiet is. Maar Teheran zit wel in de lift.

Die Iraanse comeback bevalt de Saudi's totaal niet. "Ze verzetten zich al lange tijd tegen diplomatieke initiatieven die Irans rol en invloed normaliseren", stelt directeur Trita Parsi van de National Iranian American Council op The Daily Beast. "De Saoedi's zijn in paniek." Het Iraanse reveil maakt hen onzeker, meent ook Matthew McInnis, voormalig Pentagon-analist en Midden Oosten-expert aan het American Enterprise Institute. Dat ze de relatie met Iran nu laten escaleren is een bewuste keuze, meent McInnis. "Ze laten zien wie de sterkste is."

Ook de Saudische ambassadeur bij de VN spreekt intussen geruststellende woorden. Het geruzie met Teheran 'zou geen effect moeten hebben' op de gesprekken over Syrië. "We blijven erg hard werken aan het steunen van de vredesonderhandelingen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden