Is een zwaan sadistisch?

Bij diverse diersoorten wordt aangetoond dat ze zich kunnen verplaatsen in andere dieren. Ze zouden dus over een zekere moraal beschikken. Kunnen ze dan ook kwaadaardig zijn? ‘Niks menselijks is een dier vreemd.’

Een knobbelzwaan en een nijlganskuiken, het zou zo maar een lieflijk tafereel uit het Westelijk Havengebied kunnen zijn. Maar niets is minder waar, zo laat het filmpje zien dat onlangs op de Facebookpagina van de film Amsterdam Wildlife verscheen. Ogenschijnlijk uit het niets gaat de zwaan achter het kuiken van de nijlgans aan. De zwaan krijgt het donsje te pakken, grijpt hem onhandig maar stevig bij zijn nek en houdt het diertje onder. Gespartel en geplons.

Dan is het gedaan. Het kletsnatte dode kuiken komt bovendrijven, maar de zwaan kijkt er niet meer naar om. Hij zet zijn veren op, waggelt met zijn staart. Op zijn allermooist zwemt hij weg.

Het filmpje doet je even beduusd met je ogen knipperen. De gruwelijke kanten van de natuur kennen we: dieren doden om te eten, om hun territorium te bewaken. Redenen waar we ons makkelijk bij neerleggen. Maar deze zwaan lijkt vooral plezier te beleven aan zinloos geweld. Bestaat er zoiets als sadisme in het dierenrijk? Een simpele vraag, maar voor het antwoord zit je gelijk in de frontlinie van de gedragswetenschap bij dieren.

Tekst loopt door onder de video.

Territoriale loeders

Een sadistische zwaan? Waarschijnlijk niet, denkt gedragsbioloog Claudia Vinke van de Universiteit Utrecht. Het is eerder zo dat de jonge nijlgans en zijn familie – nijlganzen staan te boek als territoriale loeders – de zwaan in de weg zat in zijn territorium, denkt Vinke. De zwaan reageert dus volgens het boekje: gedrag bij dieren wordt gereguleerd door simpele impulsen als territorium, voortplanting, voedsel. “Om sadistisch te kunnen zijn, moet je jezelf kunnen inleven in de ander.” De zwaan zou in dat geval weten dat de jonge nijlgans pijn heeft door zijn gedrag. “De zwaan zou dus een zeker empathisch vermogen moeten hebben.”

Of en welke dieren zich kunnen verplaatsen in een ander dier (theory of mind) is een heet hangijzer in de wetenschap. Kinderen kunnen het vanaf een jaar of twee, maar welke dieren zich kunnen verplaatsen in een ander dier, daar zijn wetenschappers nog niet over uit.

Wel blijkt keer op keer dat dieren dat beter kunnen dan gedacht. Primaten en olifanten bijvoorbeeld kunnen hun gedrag aanpassen aan de reacties van anderen. Zo zijn olifanten ontwikkeld genoeg om te kunnen samenwerken om een taak voor elkaar te krijgen waarvoor ze allebei een beloning krijgen. Veel apensoorten leggen hun ruzies weer bij met fysieke affectie (chimpansees houden het bij een knuffel, bonobo’s doen aan goedmaak-seks). Kapucijn­apen blijken een gevoel van rechtvaardigheid te hebben.

Dieren op afstand houden

Vorig jaar zei primatoloog Frans de Waal, die veel onderzoek doet naar empathie bij dieren, in deze krant: “We houden de dieren graag een beetje op afstand. We zijn dieren. Maar als je de menselijke geest als uniek beschouwt, vanwege onze taal of bewustzijn of wat dan ook, dan snijd je ons af van het dierenrijk.”

Volgens De Waal zijn we zo anders nog niet. “We zijn vaak veel te cerebraal over bijvoorbeeld onze moraal. We benaderen die alsof die een uitkomst is van diepgaande verstandelijke overwegingen, van begrip en inzicht. Maar de kern ervan heeft met emotie, gevoel te maken: met empathie voor anderen.”

Als dieren over empathisch vermogen beschikken, is sadisme bij dieren niet uit te sluiten. Maar bij vogels zoals zwanen is zo’n complexe manier van invoelen niet aangetoond. Tot nu toe in ieder geval niet, zegt Vinke. “Ik denk dat niks menselijks een dier vreemd is. Het heeft te maken met de beperkingen met onze onderzoekstechnieken. We zijn nog niet ver met het aantonen van emotie bij dieren.”

Momenteel ontvouwt zich wereldwijd een stroming in de wetenschap die ook naar ‘minder ontwikkelde’ diersoorten gedragsonderzoek doet. Bijvoorbeeld naar de cognitieve capaciteiten van bijen, al staat dat nog in de kinderschoenen.

Een diersoort waar veel meer onderzoek naar gedaan is, zijn de apen. Lijken zij dan meer op mensen als het aankomt op kwaadaardige trekken? In ieder geval meer dan zwanen, zegt hoogleraar Liesbeth Sterck, primatoloog en eveneens verbonden aan de Universiteit Utrecht. Zo kunnen chimpansees bijvoorbeeld behoorlijk pesten. In de jaren tachtig werd al aangetoond dat de puberende chimpansees in Burgers Zoo er lol in te hadden om oudere apen te plagen. De jonkies gooiden handen vol zand, vooral heftig reagerende apen kregen de volle laag.

“Dat is destijds geïnterpreteerd als een manier om de sociale verhoudingen in de groep te leren,” zegt Sterck. “Het uitprobeergedrag is in wezen een element van spel van wat kan wel en wat kan niet. Ik heb het idee dat sadisme verder gaat omdat je je moet kunnen verplaatsen om te weten wat de ander vervelend vindt.”

En dan heb je nog het element macht, wat eveneens met sadisme gepaard gaat. “In het dierenrijk komt absolute macht en dus ook absolute machteloosheid niet voor: een beest kan niemand gevangen zetten en dus ook niemand martelen zoals mensen dat wel kunnen.”

Slag om de arm

Toch houdt Sterck net als Vinke een slag om de arm. “We hebben er nu geen aanwijzingen voor dat sadisme bestaat in het dierenrijk. Tot nu toe ben ik van mening dat de mate van theory of mind het onderscheid is tussen mens en dier. Vergelijk het met taal. Dat is uniek voor mensen, maar dieren hebben er wel elementen van. Zo is het ook met het je kunnen verplaatsen. Dieren kunnen het, maar tot op een zeker niveau. Wie weet vinden we nog sadistische trekken in dieren, al hoop ik van niet. Ik zou liever hebben dat het motief om een ander pijn te doen bij dieren een evolutionair ‘oppervlakkigere’ versie is en dat sadisme enkel in de mens zit.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden