Is één sterke arm wel genoeg?

In het Filosofisch Elftal analyseren twee denkers een actuele kwestie. Geldtransporteurs mogen zich niet wapenen tegen overvallen. Wat maakt het geweldsmonopolie zo heilig?

Het aantal ram- en plofkraken op geldautomaten neemt de laatste jaren toe, en ze gaan steeds vaker met zwaar geweld gepaard. Het geweld dat gebruikt wordt bij overvallen op gelddepots en geld- en waardetransporten is volgens het ministerie van justitie en veiligheid 'buitensporig en de mate van georganiseerdheid is hoog'.

Geldtransporteur Brink's diende onlangs een vergunningsaanvraag in om zijn medewerkers te kunnen bewapenen. De aanvraag werd door minister Opstelten afgewezen, hij vindt dat het geweldsmonopolie van de staat intact dient te blijven.

Brink's stelt dat het in 55 van de 60 landen waar het actief is, zijn medewerkers mag bewapenen. In Nederland niet, waardoor de overvallers extra graag in Nederland toeslaan. Ook in de koopvaardij speelt het probleem: zeevaarders die door piraterij worden bedreigd, huren steeds vaker particuliere beveiligers in. Is het geweldsmonopolie nog wel van deze tijd?

Frank Ankersmit, emeritus-hoogleraar intellectuele geschiedenis in Groningen: "Opstelten heeft groot gelijk: de westerse staten zijn ontstaan in de zestiende en de zeventiende eeuw, met het geweldsmonopolie als hart. Als je dat opgeeft, geef je de staat op.

"De gedachte dat je het geweldsmonopolie gedeeltelijk zou kunnen loslaten, maakt deel uit van de bredere stroom die zegt: de staat heeft zijn beste tijd gehad. Er zijn allerlei instanties boven de staat gegroeid, supranationale organisaties, zoals de EU, de VN, ngo's en internationale gerechtshoven. En naast de staat: multinationals, conglomeraten, banken. Die dragen er allemaal aan bij dat de staat als entiteit bedreigd wordt. Maar het zou een zeer slechte zaak zijn om in de slipstream van deze beweging het geweldsmonopolie te doorbreken.

"Bij zaken van leven en dood moet er één democratisch controleerbare instantie zijn die de eindverantwoordelijkheid draagt. En dat is de staat. Leger en politie laten zich niet privatiseren, bij de gezondheidszorg en het spoor is het al moeilijk genoeg. Het geweldsmonopolie is de ruggegraat van de staat.

"Jean Bodin definieerde het soevereiniteitsbegrip van de staat in de zestiende eeuw als de macht tot het maken, opheffen en handhaven van wetten. Zo'n instantie, daar kan er maar één van zijn. Het is de staat eigen dat hij ondeelbaar is. Als burgers zelf voor politie of rechter gaan spelen, heb je een burgeroorlog, staatsrechtelijk gezien."

Bart Jan Spruyt, historicus en conservatief denker: "In principe ben ik het geheel met je eens. En toch is hier niet alles mee gezegd. Alhoewel het geweldsmonopolie een integraal en essentieel onderdeel van onze rechtsstaat is, is het niet zo dat landen die net iets andere regelingen hebben, daarmee failed states zijn. Denk aan de Verenigde Staten en België, waar de wetten op wapenbezit ruimer zijn dan bij ons, zonder dat je daaruit kan concluderen dat die landen om die reden niet deugen."

Ankersmit: "Het is wel een bijzonder vervelend bijverschijnsel dat wanneer andere landen die staatstaken niet serieus nemen, het werkterrein van de overvallers zich verplaatst naar landen waar het principe nog wél in ere wordt gehouden. Zo krijgen wij voor onze staatsrechtelijke opvattingen een wrange rekening gepresenteerd.

"En toch doet dit niets af aan het principiële punt. Staatsrechtelijk is er maar één oplossing: de politiemachten van de betreffende landen moeten krachtiger optreden tegen het geweld, het geweldsmonopolie moet in ere blijven of in ere hersteld worden."

Spruyt: "Dat klinkt wel mooi, maar de mensen van Brink's hebben hun redenen gehad om een verzoek in te dienen om wapens te mogen dragen. Die redenen liegen er niet om. Het bedrijf is de afgelopen twee jaar enkele keren zeer gewelddadig overvallen waarbij zelfs explosieven zijn ingezet. Blijkbaar zijn hun transporten zeer onveilig en kan de politie onvoldoende bescherming bieden. Het beroep op het geweldsmonopolie neemt dít probleem natuurlijk niet weg.

"Je kunt wel wijzen op het soevereiniteitsbegrip van Bodin, maar ik zie ook redenen om Thomas Hobbes ter sprake te brengen. In zijn boek 'Leviathan' houdt hij een robuust pleidooi voor de eenheidsstaat en een sterk centraal gezag. Zijn overweging is onder meer dat de mens een slaaf van zijn begeerten is en daarin onmogelijk te bekeren of op te voeden is. En aangezien we allemaal ook nog eens ongeveer even sterk zijn, dreigt het menselijk leven te verworden tot een natuurstaat waarin het leven wreed en onaangenaam is.

"Alleen als de angst voor een soevereine staat of een heerser sterker is dan de begeerte, kan er iets van een maatschappelijke vrede ontstaan. Om de natuurstaat te overwinnen is er een contract gekomen waarin mensen vrijheden opgeven aan de staat. Maar de verplichting van de staat is dan om voor orde en veiligheid te zorgen. Als de staat dat niet doet, ligt het contract als het ware weer open.

"Dat is nu blijkbaar de situatie. Wij hebben onze wapens ingeleverd bij de overheid. Die mag als enige geweld gebruiken. Maar desondanks voelen burgers in specifieke situaties, zoals de chauffeurs van Brink's, zich niet veilig. Daarom willen ze hun wapens terug. Er zijn goede redenen om niet aan die wens toe te geven, maar daarmee is de kous niet af. De overheid - lees: Opstelten - zal met aanvullende maatregelen moeten komen om de orde en veiligheid wél te garanderen, ook voor de chauffeurs. Ik hoop maar dat de aangescherpte afspraken die om tactische redenen in het geheim gemaakt zijn, hierin zullen voorzien."

Ankersmit: "De staat heeft de afgelopen eeuw te veel taken naar zich toe getrokken, en moet zich daar nu op verantwoorde wijze weer van ontdoen. Maar dat mag er nooit toe leiden dat de staat zijn kerntaken gaat uitbesteden. We leven niet meer in de Middeleeuwen. Toen was het voor een koning praktisch ondoenlijk om zijn macht centraal te handhaven. Maar in deze tijd is er geen reden om te zeggen: we moeten veiligheid decentraliseren, of delegeren aan particulieren. We zijn technisch juist zover dat het makkelijk geregeld kan worden.

"Het delegeren van politie- en legertaken aan firma's is in strijd met de logica van de moderne staat, en er kunnen grote problemen uit voortkomen. Schietpartijen door burgers, met vergunning van de staat. Het bedrijf zal dan zeggen: wij verdedigen de rechtsorde. Maar daar zijn ze niet de legitieme functionarissen voor. En hoe zouden we de politiek kunnen aanspreken na een incident?"

filosofisch elftal

Achterhuis - Gescinska - Noordegraaf - Van Tongeren - Haring - Groot - Roeser - Ankersmit - Huijer - Van Brederode - Spruyt

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden