Is een panda net als een Van Gogh?

BEDREIGDE DIEREN | Over een week is Nederland twee reuzenpanda's rijker. Als diplomatiek cadeau van China. Is dat wel ethisch? 'Ik vind dat de panda museale waarde heeft.'

Op de jongenskamer van filosoof Bas Haring hing een poster van het Wereld Natuur Fonds. Op een soort van wereldkaart waren de diersoorten vermeld die met uitsterven werden bedreigd. 'De zwarte neushoorn, de Siberische tijger, de bekende reuzenpanda, ze stonden er allemaal op', schrijft Haring in zijn boek 'Plastic panda's' uit 2011.


Als die dieren inderdaad op het punt van uitsterven stonden, mijmerde Haring als zevenjarige, zou dat een ramp zijn, een criminele daad van de mensheid. Eenmaal volwassen ging hij anders tegen de zaak aankijken: de natuur staat of valt niet met zo'n diersoort. "Ik ben ervan overtuigd dat ik mede dankzij mijn rationele overpeinzingen niet meer ineens denk: wat vreselijk, wanneer een of ander plantje of beestje uitgestorven raakt." Zijn boek 'Plastic panda's' kreeg daarom als ondertitel: 'over het opheffen van de natuur'.


Dankzij het Wereld Natuur Fonds is de reuzenpanda hét symbool geworden van bedreigde dieren. Twee van deze reuzenpanda's, het mannetje Wu Wen ('krachtige wolk') en het vrouwtje Xing Ya ('elegante ster'), arriveren volgende week in Nederland. Er was bemoeienis voor nodig van drie opeenvolgende premiers én de koning, maar daarna ging de Chinese regering overstag: als teken van de goede betrekkingen tussen Nederland en China worden de twee panda's verhuurd aan Ouwehands Dierenpark in Rhenen. De kapitaalkrachtige eigenaar van de dierentuin maakt daarvoor een miljoen dollar per jaar over. Ze blijven er maximaal vijftien jaar.


Of hij dat geld dankzij extra bezoekers aan het dierenpark zal terugverdienen, is niet zo belangrijk, zei hij eerder. Doel is vooral de panda voor uitsterven te behoeden: hopelijk voelen Wu Wen en Xing Ya zich in Rhenen zó op hun gemak dat ze er nakomelingen krijgen - al is die kans, gelet op het geringe libido van panda's, niet heel groot. Toen vorige zomer in een Belgische dierentuin een pandajong werd geboren, was dat wereldnieuws en 'waarlijk een wonder'.


Of hij de hele onderneming van het verhuizen van de panda's naar Nederland hoofdschuddend aanziet? "Nee hoor, helemaal niet", reageert Haring. "Ik vind het juist tof dat die beesten komen."


Maar de filosoof vindt het verdwijnen van diersoorten toch geen probleem? Waarom dan sympathie voor verwoede pogingen er een in stand te houden? "Omdat ik dit niet zie als het behoud van een diersoort maar als cultuurbehoud. Ik vind dat de panda museale waarde heeft. Vergelijk het maar met een schilderij Van Gogh. Een dierentuin zie ik als een museum van levende dieren."


Met die redenering moet je niet aankomen bij de dierenactivisten van Peta (people for the ethical treatment of animals). De organisatie is fervent tegenstander van dierentuinen, legt woordvoerster Yvonne Lemmen uit. "De dierentuin is een ouderwets concept en er zijn genoeg manieren om te genieten van de dierenwereld zonder dieren daarvoor op te hoeven sluiten."


Zo simpel is het toch ook weer niet, denkt Nathalie van Koot van het Wereld Natuur Fonds. "Het is niet iedereen gegeven om naar Azië of Afrika af te reizen om je te verbazen over de prachtige wilde dieren die daar leven en om met eigen ogen te zien met welke bedreigingen deze dieren kampen. Wij vinden dat dierentuinen hierin een educatieve rol kunnen vervullen."


Het WNF is 'inhoudelijk partner' van het pandaproject van Ouwehands Dierenpark, zegt Van Koot. In Pandasia, het verblijf van de reuzenpanda's, zal het WNF de bezoekers informeren over bescherming van reuzenpanda's in het wild. En in China geeft het WNF adviezen over de besteding van de huursom van de Rhenense panda's aan beschermingsmaatregelen voor wilde exemplaren.


Dat het WNF de panda in het wild helpt beschermen, betekent niet automatisch, zegt Van Koot, dat het fonds tegen het houden van reuzenpanda's in dierentuinen is. "Wij zijn er wel tegen als dieren hiervoor uit het wild worden gehaald, maar de Nederlandse en Europese dierentuinen hebben een eigen wetenschappelijk fokprogramma en ze halen geen dieren uit het wild. Ook zijn wij ertegen als dieren in gevangenschap kunstjes moeten doen. Het is van belang dat ze zo veel mogelijk natuurlijk gedrag kunnen vertonen. Maar het liefst ziet WNF dieren natuurlijk in het wild."


Over die fokprogramma's, waar het in Rhenen uiteindelijk ook om te doen is, wil dierenactivisit Yvonne Lemmen van Peta nog iets opmerken. "Dierentuinen zorgen haast nooit voor het daadwerkelijke behoud van diersoorten, omdat het niet meer mogelijk is om deze dieren uit te zetten in het wild. De fokprogramma's zijn er vaak alleen om winst te maken en dieren te kunnen verkopen of uit te wisselen met andere dierentuinen."


Opgezet of levend?


Ook Bas Haring begrijpt de fokprogramma's van dierentuinen niet zo goed, zegt hij. "Zo'n ingewikkeld voortplantingsprogramma lijkt me alleen nuttig als je doel is de dieren weer in het wild te introduceren. Maar daar is geen sprake van. Ik vind dat ook een merkwaardige agenda." Haring ziet wel een andere reden waarom dierentuinen bedreigde dieren zouden fokken. "Om ze aan toekomstige generaties te laten zien. Dat vind ik legitiem. Ik wil graag dat mijn zoontje later een panda of een tijger kan zien. Natuurlijk, dan kun je ook een opgezet exemplaar neerzetten. Maar dan is de vraag of een dood exemplaar wel hetzelfde is als een levend dier. Denk aan het museum: wil je de echte 'Nachtwacht' zien of vind je een digitale reproductie ook voldoende?"


Zoals dat gaat in de diplomatie, wacht de panda's volgende week een heuse welkomstceremonie. De KLM haalt de dieren op met een speciale ingelaste vlucht, waarvoor andere vliegtuigen omgeleid worden. Op Schiphol zullen brandweerwagens een 'shower of affection' geven, waarbij het vliegtuig onder een haag van bluswater door taxiet. Maar in het toestel zit dus niet een hoge eregast, maar twee dieren die van nature helemaal niet in Nederland voorkomen en bovendien met uitsterven worden bedreigd. Is het wel ethisch om deze dieren in te zetten als diplomatiek relatiegeschenk? "Ja", zegt Bas Haring. "Ik vind ook dat China dit slim doet. Je wilt iets weggeven dat erg bij je eigen cultuur past en dat de ontvanger waardeert. Daar is de panda heel geschikt voor. Wat zou Nederland aan China te bieden hebben? Een Cruyff Court, misschien."


Yvonne Lemmen van Peta is resoluut: "Dieren zijn geen gebruiksvoorwerpen en zouden niet gebruikt mogen worden als relatiegeschenken. Uiteindelijk worden deze dieren uit hun natuurlijke omgeving gehaald om vervolgens te worden opgesloten in een dierentuin waar hun bewegingsvrijheid wordt beperkt en iedere minuut van hun leven wordt bepaald door de mens. Wanneer landen elkaar willen belonen of hun relatie willen bevestigen, kunnen ze beter kiezen voor een geschenk dat ten goede komt aan de gehele samenleving in plaats van het benadelen van hulpeloze dieren die hier niet om hebben gevraagd."


Rond zeven uur 's avonds worden Wu Wen en Xing Ya volgende week woensdag op Schiphol verwacht. De eersten die ze vervolgens zullen ontmoeten zijn inspecteurs van de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit. Daarna volgt een 'ontmoetingsmoment' met de Nederlandse pers en Chinese en Nederlandse hoogwaardigheidsbekleders, maar niet met het grote publiek. Per vrachtwagen gaan de dieren vervolgens naar Rhenen.


Quarantaine


Toen België in 2014 twee reuzenpanda's te huur kreeg, stonden er langs de route naar de dierentuin mensen te wuiven. Mocht dat in Nederland ook zo gaan, dan zal Bas Haring daar niet tussen staan, zegt hij. "Maar ik ga wel een keer naar de panda's kijken. En als er op een dag alleen nog dode panda's zijn, opgezet in Naturalis, ga ik daar óók kijken en zeg ik tegen mijn zoon: kijk die leefden vroeger. Daar ben ik dan verder niet verdrietig om."


Tegen de tijd dat Krachtige Wolk en Elegante Ster in Rhenen aankomen, zal het donker zijn. De plaatselijke ondernemersvereniging had bedacht om schoolkinderen de dieren te laten verwelkomen. Of dat doorgaat, is de vraag - de geplande aankomsttijd is nu tegen tien uur 's avonds. En de volgende dag is er weer school. Ook daarna zijn de panda's voorlopig nog niet te zien zijn: ze gaan eerst vier weken in quarantaine.


Sinds het Wereld Natuur Fonds, opgericht in 1961, de reuzenpanda als beeldmerk voert, staat het dier symbool voor álle bedreigde diersoorten. Maar waarom werd uitgerekend de panda het logo van het WNF? Dat zit 'm in de kleuren van het dier, legt woordvoerster Nathalie van Koot uit. De pasopgerichte organisatie had nog weinig financiële middelen en zocht een zwart-wit beeldmerk, om de kosten voor briefpapier en ander drukwerk bescheiden te houden. Het 'aaibare' karakter van de panda deed de rest.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden