Is dit het einde van een Europa zonder grenzen?

Grenscontrole in de buurt van Lindau, bij de Duits-Oostenrijkse grens.Beeld afp

In navolging van Duitsland stellen ook andere landen grenscontroles in om de groeiende vluchtelingenstroom het hoofd te bieden. Oostenrijk zet het leger in, en ook Nederland komt in actie met mobiele teams van de marechaussee voor extra grenscontroles. Is dit het einde van een Europa zonder grenzen?

Het aantal vluchtelingen dat dit jaar Duitsland binnenkomt kan oplopen tot een miljoen, meent de Duitse plaatsvervangend bondskanselier Sigmar Gabriel. Hij verdedigde daarmee de grenscontroles, die in de nacht van zondag op maandag langs de Oostenrijkse grens zijn begonnen. Het gaat volgens Gabriel niet om een permanente maatregel of om het tegenhouden van mensen die recht op asiel hebben, maar om de boel in de hand te houden 'tijdens deze onvoorspelbare noodtoestand'.

En wat doet Nederland?
De Duitse controles hebben ook Nederlandse politici op scherp gezet. De mobiele teams van de marechaussee breiden tijdelijk hun controles in de grensstreek uit om te kijken of meer vluchtelingen naar Nederland komen. De grenzen hoeven hier 'nog niet dicht', zei staatssecretaris Klaas Dijkhoff (veiligheid en justitie) vandaag in Brussel.

"Dit is een methode om snel te zien of de stroom zich verplaatst naar Nederland. Op deze manier controleren we of mensensmokkelaars een andere route kiezen en proberen we hen de wind uit de zeilen te nemen. Het is zaak dat we niet alleen over de verdeling praten, maar ook over vermindering van de instroom en het aanpakken van de oorzaken. De druk neemt toe."

Het Schengenverdrag, dat zorgt dat reizigers vrij tussen de verschillende lidstaten kunnen reizen zonder controles, zorgt voor steeds meer wrijving binnen Europa. Dankzij dit verdrag kunnen niet alleen inwoners van de EU, maar ook migranten vaak ongestoord door de rest van de Europese landen reizen als ze eenmaal binnen zijn gekomen.

Een politie-agente controleert een vluchteling op de grens van Duitsland en Oostenrijk.Beeld AFP

Wat is het Schengenverdrag precies?
In 1985 tekenden Nederland, Duitsland, Frankrijk, België en Luxemburg het eerste Schengenverdrag waarin werd afgesproken om de personencontrole aan de gemeenschappelijke grenzen af te schaffen. Hierdoor ontstond een gebied zonder binnengrenzen: de Schengenzone, vernoemd naar het Luxemburgse dorp waar het verdrag werd getekend.

Het Schengengebied is geleidelijk uitgebreid en omvat nu 22 EU-lidstaten plus Zwitserland, Ijsland, Noorwegen en Liechtenstein. Het gebied omvat zo'n 400 miljoen inwoners, die geen visum nodig hebben om binnen 'Schengen' te reizen. Cyprus, Roemenië, Bulgarije en Kroatië maken nog geen deel uit van het Schengen-grondgebied.

Lapt Duitsland dit verdrag met de grenscontroles aan zijn laars?
Nee. "Landen in de Schengenzone mogen in twee uitzonderlijke gevallen grenscontroles invoeren", zegt Brussel-correspondent Christoph Schmidt. "Bij grote evenementen zoals het WK-voetbal of de G7, en bij onvoorziene situaties. Formeel mogen de landen geen controles instellen vanwege migrantenstromen. Maar Duitsland beroept zich nu op de binnenlandse veiligheid die in het geding komt, omdat ze de vluchtelingenstroom niet aankunnen. In zo'n bijzonder geval mogen de grenscontroles maximaal twee maanden duren."

Hoeveel zin hebben dit soort tijdelijke maatregelen dan?
"Dat hangt er vanaf hoe je het bekijkt", zegt Arjen Leerkes, die als migratiedeskundige is verbonden aan de Erasmus Universiteit Rotterdam. "Ik denk dat Duitsland vooral naar andere landen wil communiceren dat de grens bereikt is. De oproep aan andere landen is eigenlijk een symbolische noodkreet. Duitsland wil olie gooien op het politieke debat over de herverdeling van vluchtelingen. Dat lijkt me een goede zaak."

Staat het Schengenverdrag onder druk, nu steeds meer landen verscherpt toezicht bij de grens instellen?
"Het lijkt me te ingrijpend om het Schengenverdrag te laten vallen", zegt Leerkes. "Dat zijn draconische maatregelen. Sinds de grenzen in Europa zijn weggevallen zijn er problemen - er wordt al veel langer gesproken over het waterbed in Europa. Daarom moeten we nu tot een houdbare oplossing komen over herverdeling van de vluchtelingen op Europees niveau. Duitsland heeft nooit gezegd: kom allemaal hierheen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden