Is de zaak van Lili en Howick schrijnend genoeg voor de genade van Harbers?

De twee Armeense kinderen Lili en Howick voorafgaand aan de zitting van de Raad van State over hun asielprocedure.Beeld ANP

De Armeense kinderen Lili en Howick zijn opnieuw ondergedoken. De druk op de regering, vooral op staatssecretaris Mark Harbers (VVD) neemt toe om hun naderende uitzetting te voorkomen. Zal hij zijn genadeoordeel alsnog geven?

Streng maar rechtvaardig, in de woorden van oud-staatssecretaris asielzaken en burgemeester Job Cohen, zo zou bijna iedere politicus het asielbeleid in Nederland graag zien. Maar tussen strak gevolgde regels en het ervaren van rechtvaardigheid zit altijd spanning. 

Dat is in de zaak van de Armeense Lili (12)en Howick (13) niet anders. Hun brandbrief ligt nu bij premier Rutte en bij de koning en koningin op de mat. Ook een ander lid van het Koninklijk Huis, prinses Laurentien brak maandag een lans voor de kinderen.

Alleen staatssecretaris Mark Harbers (asiel en migratie) kan hun dreigende uitzetting voor 8 september nog voorkomen. Hij mag volgens de Vreemdelingwet zijn genade-oordeel uitspreken, als alle procedures op niets zijn uitgelopen. Maar de kans dat hij gebruik maakt van deze discretionaire bevoegdheid (zie toelichting hieronder) is heel klein. 

Worsteling

Niet alleen omdat Harbers zelf afgelopen week zei geen reden te zien om voor Lili en Howick een uitzondering te maken. Het feit dat de moeder van de kinderen niet meewerkte aan terugkeer pleit niet voor hen. Moeder Armina Hambartsjumian, die vorig jaar wel naar Armenië werd uitgezet, liet dit weekend opnieuw de kinderen op een geheim adres onderbrengen.

Voorgangers van Harbers hebben altijd geworsteld met hun beslisvrijheid, zo blijkt uit latere uitspraken van deze bewindspersonen. Van Job Cohen die in 1998 aantrad en de nieuwe Vreemdelingenwet vormgaf, tot Klaas Dijkhoff, die van 2015 tot 2017 in het kabinet Rutte-II 780 schrijnende zaken op zijn bord kreeg en daarvan een derde alsnog liet blijven. Hij zei er dit over tegen het AD: “Het voelt voor mij nooit als iets eerlijks, om die bevoegdheid te gebruiken. Degene die mij een brief schrijft, heeft toch jarenlang tegen de samenleving gezegd: ik negeer jullie regels.”

Op grond van welke criteria mag de staatssecretaris met de hand over zijn hart strijken? Dat is lang omgeven door geheimzinnigheid. Het moest gaan om een ‘schrijnende zaak’, een uniek geval. Want asieladvocaten kijken over de schouder van de minister mee, op zoek naar beslissingen die ook gelden voor volgende zaken.

In 2003 riep toenmalig minister van vreemdelingenzaken Hilbrand Nawijn uitgeprocedeerde asielzoekers op zich te melden. De Immigratie en Naturalisatiedienst IND zou alle schrijnende gevallen opnieuw beoordelen. Nawijns opvolger Rita Verdonk (justitieminister van 2003 tot 2006) zag er niets in deze berg dossiers door te nemen, maar moest van de rechter doorbijten. ‘IJzeren Rita’, bekend van het 'klinkeren' van asielzoekers, ging zo de geschiedenis in als de minister die het vaakst over haar hart streek, liefst 1100 keer.

Het lijstje van Hirsch-Ballin

Verdonk weigerde daarbij inzicht te geven in haar criteria, maar betrokkenen namen daar geen genoegen mee. In december 2006 oordeelde de Raad van State dat de minister omwille van het principe van rechtsgelijkheid wél helderheid moest verschaffen over de gebruikte criteria. Haar opvolger CDA-minister Ernst Hirsch-Ballin kwam met een lijstje dat tot vandaag gebruikt wordt. Daarop staan onder meer ernstige ziekte van de vreemdeling, overlijden van een familielid, langdurig verblijf, eerwraak of huiselijk geweld. Minstens zo belangrijk zijn de zaken waarvoor het genade-oordeel niet mag gelden: wanneer iemand niet meewerkt aan terugkeer, of een crimineel (oorlogs)verleden heeft.

De factor tijd, hoe lang iemand moet wachten op een beslissing, gold toen en geldt niet als apart criterium. Daarvoor was er het generaal pardon van 2007, waarmee in een klap 27.000 slepende en vaak schrijnende dossiers werden afgesloten met een verblijfsvergunning. Staatssecretaris Gerd Leers (CDA, 2010-2012) was de bewindspersoon die meer rekening ging houden met het criterium worteling, hoe goed doen kinderen het op school, hoe goed ze de taal spreken en wat het ‘maatschappelijk potentieel’ is van de vreemdeling en zijn gezin. Hij had dit laten onderzoeken door de commissie Vreemdelingenzaken. Leers opereerde in het gedoogkabinet met de PVV, en had moeten beloven zuinig om te gaan met zijn discretionaire bevoegdheid. 

Hij was ook de man die moest beslissen over de tiener Mauro, een zaak die bij aanvang van het kabinet VVD-PVDA in 2012 leidde tot het kinderpardon. Dat pardon moest een einde maken aan de onduidelijke situatie van kinderen die al vele jaren in Nederland verbleven zonder rechten en verblijfsvergunning en het land van hun ouders niet of nauwelijks kenden. Zo’n 700 kinderen en evenveel familieleden voldeden aan de criteria.

De zaak Lili en Howick laat zien dat ook het kinderpardon, waar zij buiten vielen, geen einde heeft gemaakt aan de stroom schrijnende gevallen. De kinderen zijn duidelijk geworteld in Nederland, maar hebben een moeder die meerdere keren de procedure frustreerde. Ook zijn ze al tien jaar hier, maar tijd mag niet het enige criterium zijn, zelfs niet bij het genade-oordeel. De enige kans voor Lili en Howick is wanneer de staatssecretaris hun zaak beziet als uniek, en schrijnend geval, zoals de bevoegdheid bedoeld is.

Wat is precies een discretionaire bevoegdheid?

Als een vreemdeling volgens het asielbeleid en –regels niet in aanmerking komt voor een verblijfsvergunning, mag de minister deze alsnog verlenen, als een soort genade-oordeel. Zo is dat geregeld in het Vreemdelingenbesluit 2000 (art. 3.4 lid 3). Bijna altijd is er dan sprake van schrijnende omstandigheden, zoals ernstige ziekte, overlijden van een familielid, dreigende scheiding van ouders en kinderen, eerwraak of huiselijk geweld. De minister beoordeelt iedere zaak op zijn eigen unieke omstandigheden. Andere vreemdelingen kunnen hier in principe geen rechten aan ontlenen. De bevoegdheid wordt in de praktijk vaak uitgeoefend door de staatssecretaris die over het asielbeleid gaat.

Lees ook:

Howick en Lily zijn weer terecht, over vier dagen moeten ze Nederland verlaten

Lili (12) en Howick (13) zijn weer terecht. Ze hebben zich vanavond laat gemeld bij de autoriteiten. De kinderen zouden terug zijn bij het gastgezin waar ze eerder zaten.

Advocaat: Uitzetting Howick en Lili is niet aan te vechten

Volgens hun advocaat, Flip Schüller, is er geen mogelijkheid meer om in verzet te komen.

Mark Harbers, strijk gewoon met je hand over het hart

Harbers moet zich niets gelegen laten liggen aan andere asieldossiers en alleen kijken naar Howick en Lili, schrijft Trouw vandaag in een commentaar"Dan is de keus niet moeilijk."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden