Reportage

Is de Vlaamse duizendpoot-voor-de-klas een oplossing voor het Nederlandse lerarentekort?

Kinderen krijgen les in het centrum van Brugge. Beeld Hollandse Hoogte / Luuk van der Lee Fotografie

Nederland moet al zijn lerarenopleidingen samenvoegen, vindt de Onderwijsraad. Dat geeft leraren in spe een veel ruimere keuze in schoolvakken en in specialisaties. Alles om het lerarenvak aantrekkelijker te maken. In Vlaanderen is het al zo dat leraren met hun diploma meer kanten op kunnen. Werkt dat?

Engels en geschiedenis zijn het populairst onder studenten aan de lerarenopleiding van hogeschool Thomas More in Mechelen. Anderen willen leraar economie worden, of biologie. Of ze kiezen voor vakken waarvoor een lerarentekort is, zoals Frans en Nederlands. Binnen drie jaar zullen de eerstejaarsstudenten aan de opleiding compleet verschillende vakken geven, maar vanmiddag volgen ze allemaal het vak mediawijsheid van Olivier Van Roy. Op het programma: gamification in het onderwijs en hoe dat leerlingen kan motiveren.

Anders dan in Nederland zijn de Vlaamse lerarenopleidingen voortgezet onderwijs niet opgesplitst per vak. De basisvakken – pedagogiek, algemene didactiek, mediawijsheid, communicatie – volgen de studenten samen, zegt Van Roy. Een ingrijpender verschil: Vlaamse studenten halen in drie jaar tijd (een jaar minder dan in Nederland) een onderwijsbevoegdheid in niet een, maar twee vakken.

Met dat diploma mogen ze, net als in Nederland, lesgeven in de Vlaamse variant van het vmbo en de eerste vier klassen van havo en vwo.

Jeroen Van Gestel (21) wil leraar biologie en natuurkunde worden. Zijn klasgenote Biola Owa (34) koos Nederlands en Frans. Is dat haalbaar in zo weinig tijd? Owa denkt van wel. “We zien heel veel stof in die drie jaar. Bovendien vereist het leraarsvak dat je je hoe dan ook blijft bijscholen.”

Als het aan de Nederlandse Onderwijsraad ligt, gaan de Nederlandse lerarenopleidingen meer op de Vlaamse lijken. In het advies ‘Ruim baan voor leraren’ pleit de raad voor samenvoeging van de lerarenopleidingen op hbo-niveau tot één basisopleiding voor alle leraren. Binnen die opleiding kunnen ze zich dan richten op een of meerdere schoolvakken en op pedagogische specialisaties zoals het gehandicapte kind of tien- tot veertienjarigen.

Liefst drie diploma's

Deze ingrijpende hervorming moet zorgen voor meer flexibiliteit en een leuker beroep, en zo helpen bij het terugdringen van het nijpende lerarentekort. De Onderwijsraad droomt van afgestudeerden die niet alleen in de onderbouw van het voortgezet onderwijs wiskunde of Nederlands mogen geven, maar ook als gespecialiseerd leerkracht in het basisonderwijs kunnen werken. Idealiter zouden ze met behulp van een extra specialisatie zelfs in de bovenbouw van havo-vwo kunnen lesgeven.

Om bevoegd voor de klas te staan heeft een leraar daar op dit moment liefst drie verschillende diploma’s voor nodig: pabo, een tweedegraads lerarenopleiding en een vakspecifieke master; of pabo, een academische studie en eerstegraads opleiding.

Volgens de Onderwijsraad is ‘de kern van het leraarschap voor alle onderwijssectoren en alle vakken gelijk’. De raad: “Leraren kwalificeren hun leerlingen voor een vervolgopleiding of een beroep, en spelen een belangrijke rol in socialisatie en persoonsvorming”.

Dat is precies het uitgangspunt van de Vlaamse lerarenopleidingen, zegt onderwijsexpert John Maes. “De opleiding draait om de ontwikkeling van je professionele identiteit als leraar. De algemene pedagogische basis is daarvoor het belangrijkste. Van daaruit kun je kennis overbrengen. Bij het leraarschap hoort dat je voortdurend bereidt bent bij te leren en nieuwe inzichten op te doen.”

Vlaanderen kent weliswaar aparte hbo-opleidingen voor kleuteronderwijs (2,5 tot 7 jaar), basisonderwijs (6 tot 12) en voortgezet onderwijs (12 tot 16/18), maar studenten van de ene opleiding kunnen relatief makkelijk voor de klas staan in een van de andere onderwijsniveaus. Wie les wil geven in de bovenbouw van havo en vwo moet, net als in Nederland, een universitair masterdiploma hebben.

Net zo sterk

Dat leraren in het Vlaamse voortgezet onderwijs minimaal twee vakken geven, is volgens Maes een vanzelfsprekendheid. “Met de bevoegdheid voor één vak beperk je de arbeidskansen van leraren gigantisch. Hoe vind je dan een fulltimebaan? Vlaamse leraren die kleinere schoolvakken geven, zoals geschiedenis en aardrijkskunde, hebben daar nu al moeite mee.”

Een middelbare school in Lanaken.Beeld Hollandse Hoogte / Chris Keulen

Maar zijn zij inhoudelijk even sterk als hun Nederlandse collega’s die een jaar langer studeren en een vak minder doen? Ja, zegt Lies Dalemans, directeur van de lerarenopleiding in Mechelen. Zij werkte zeventien jaar in Nederland, het grootste deel van de tijd als docent en lesontwikkelaar op de pabo. “De Vlaamse opleiding is iets gecomprimeerder dan de Nederlandse; het is hard werken voor onze studenten.” Een driejarige opleiding betekent dat er voor bepaalde zaken minder aandacht is of lesuren zijn, erkent ze. Al wijst ze erop dat de Vlaamse evenknie van de havo zes jaar duurt, in plaats van vijf. Studenten hebben daardoor een uitgebreidere vooropleiding.

“Ik hoor vakdocenten op de lerarenopleiding hier wel verzuchten dat ze iets te weinig tijd hebben om hun studenten alle vakinhoud en didactiek bij te brengen. Hadden we maar vier jaar de tijd, zoals in Nederland, zeggen zij.”

Prima score

Volgens Dalemans komen Vlaamse afgestudeerden niettemin goed beslagen ten ijs. Studenten die leraar Engels of Frans willen worden moeten bij hun afstuderen die talen op hoog niveau beheersen, vergelijkbaar met het niveau op de Nederlandse opleidingen. “In de praktijk doen onze afgestudeerden het goed en zijn scholen heel tevreden met hen. Het Vlaamse onderwijs scoort prima in internationale vergelijkingen, dus daar heb ik geen zorgen over.”

Twee vakken is wel het maximum haalbare, zegt onderwijsexpert Maes. Tot 2006 werden studenten standaard opgeleid in drie vakken. “Maar dat leidde tot te weinig diepgang.” Tegenwoordig kunnen studenten dat derde vak erbij halen door hun studie met een klein jaar te verlengen en hun vakinhoudelijke kennis op te schroeven.

Niet alleen binnen de opleiding is men flexibel, ook in het onderwijs zelf. Zo mogen leraren voortgezet onderwijs met hun diploma ook lesgeven in het basisonderwijs. Het Nederlandse onderwijs kent maar twee smaken bij het aanstellen van een leerkracht: bevoegd of onbevoegd. Op die laatste groep heeft het ministerie van onderwijs het niet zo. Die mag in principe niet zelfstandig voor de klas staan, tenzij er sprake is van overmacht.

Olivier Van Roy

In Vlaanderen zien ze het anders: een leraar lager onderwijs (pabo) heeft het vereist diploma om op een basisschool voor de klas te staan. Een leraar voortgezet onderwijs beschikt over een voldoende geacht diploma, en kan daarmee probleemloos worden aangesteld, vertelt lerarenopleider Olivier Van Roy na zijn les mediawijsheid. Veel schooldirecteuren zullen de voorkeur geven aan iemand met het juiste diploma, maar kansloos zijn de anderen zeker niet, weet Van Roy.

Hij is zelf zo’n leraar die maximale flexibiliteit uit het onderwijssysteem heeft gehaald. Van Roy (29) werkt sinds drie maanden aan de lerarenopleiding, waar hij onder meer mediawijsheid, algemene didactiek en communicatie geeft. Zeven jaar geleden studeerde hij af als leraar economie en informatica, maar ging aan de slag als leraar in groep acht, tot afgelopen zomer.

Een onlogisch parcours? Van Roy vindt van niet. Tijdens een keuzeonderdeel aan het eind van zijn lerarenopleiding liep hij twee weken stage op een basisschool. “Ik dacht dat het niets voor mij was omdat ik niet zoveel heb met jonge kinderen. Maar ik stond daar voor groep acht en dacht: dit vind ik veel leuker dan het middelbaar.”

Meteen na zijn afstuderen werd hij aangenomen op een basisschool. “Dat was wennen. Ik moest opeens muziek en aardrijkskunde geven, dat had ik nooit gedaan.” Hoe je daaraan begint? “Een goede sfeer creëren in de klas, de leerlingen leren kennen, de lesmethodes openslaan, niet bang zijn voor het onbekende. Je moet je didactisch handelen aanpassen met jongere kinderen. Maar als je in het voortgezet onderwijs kunt lesgeven, kun je het ook in het basisonderwijs. Daar ben ik van overtuigd.”

Leraren in Vlaanderen krijgen meer dan hun Nederlandse collega’s het vertrouwen dat zij capabel zijn, denkt Van Roy. De keerzijde daarvan is een gebrek aan begeleiding. Een aspect dat naar zijn idee in Nederland beter is geregeld. “Ik hoor daar veel meer over coaching, evaluatie en feedback. In de zeven jaar dat ik voor de klas stond heb ik nooit een officieel lesbezoek van de directie gehad.” Met enige zelfspot: “En de vraag of ik competent was, was gezien mijn achtergrond best terecht geweest.”

Shock tot en met

Veel beginnende leraren in Vlaanderen ervaren hun start in het onderwijs als ‘een shock tot en met’, zegt Van Roy. Net als in Nederland verlaat ongeveer een kwart van de afgestudeerden in de eerste vijf jaar het onderwijs. “Je hebt het gevoel dat je nog niks kent. Gaandeweg krijg je meer ervaring en vanaf het derde jaar merkte ik dat ik kon experimenteren met een meer eigen aanpak.” Van Roy ging het klaarblijkelijk goed af. In 2017 werd hij verkozen tot beste leraar van Brussel. Het waren de ouders van zijn leerlingen die hem voordroegen voor de prijs.

Zelf merkte hij dat hij ‘na zeven jaar wel toe was aan een nieuwe uitdaging’. “Dus toen ik het aanbod kreeg om op de lerarenopleiding les te geven zag ik dat meteen zitten.” Ja, hij moest wéér nieuwe dingen en zichzelf bijscholen. “Maar dat vind ik fijn. Ik wil mezelf blijven ontwikkelen.”

Bovendien ziet hij duidelijk wat hij te bieden heeft, naast zijn veelal academisch opgeleide collega’s.

“Ik breng praktijkervaring binnen en ik denk dat het goed is dat een vak als mediawijsheid gegeven wordt door een jong iemand, die de moderne context goed kent. Het doel van dit vak is om bewustzijn te creëren over media en de impact die media op tieners hebben: sociale media, games, maar ook sexting en grooming. Als moderne leraar moet je weten hoe je met zulke zaken moet omgaan. Een heel vermoeide leerling in de klas kan zomaar de hele nacht hebben gegamed. Ik heb dat in de praktijk meegemaakt.”

Het Vlaamse systeem van lerarenopleidingen kan leraren inhoudelijk meer afwisseling bieden tijdens hun carrière, zeggen ze in Vlaanderen. Maar of dat voldoende is om het Nederlandse lerarentekort op te lossen? Onderwijsexpert John Maes gelooft er niets van. “Ook in Vlaanderen kampen we met een lerarentekort.”

Salaris

Hij wijst op pijnpunten die ook in Nederland bestaan: uitval onder starters door gebrekkige begeleiding en salariëring. Vlaamse leraren hebben op het oog misschien meer opties, hun salaris groeit in veel gevallen niet mee.

Zolang leraren op het ene onderwijsniveau minder verdienen dan op het andere, blijft het beroep voor grote groepen onaantrekkelijk, zegt Maes.

“Er zijn te weinig carrièrekansen die daadwerkelijk leiden tot een hoger salaris.” In Vlaanderen worden leraren in het basisonderwijs met een universitaire master pedagogiek betaald als bachelor. En iemand met een bevoegdheid voor de bovenbouw van het vwo krijgt minder salaris voor de lesuren die hij geeft aan een tweede klas. Een ander probleem: zij-instromers uit het bedrijfsleven beginnen na een verkorte lerarenopleiding onderin de cao-schalen, ondanks jaren van levens- en werkervaring. Maes: “Ik ben ervan overtuigd dat veel meer mensen met een late roeping voor het onderwijs zouden kiezen als zij in ieder geval een deel van hun dienstjaren zouden terugzien in hun salaris. Sterker nog, ik ben ervan overtuigd dat we daarmee het lerarentekort oplossen.”

Lees ook:

Onderwijsraad wil één opleiding voor alle leraren

Eén basisopleiding voor alle leraren, aangevuld met specialisaties in meerdere vakken en zaken als ‘het jonge kind’, ‘bèta’ of ‘gehandicaptenzorg’. De Onderwijsraad wil het lerarentekort aanpakken door het hele opleidingssysteem op de schop te nemen.

Geen leraar beschikbaar? Zet een kunstenaar voor de klas

Het lerarentekort is zo nijpend dat scholen de ruimte krijgen om onbevoegden voor de klas te zetten. ‘Denk aan een kunstenaar die handenarbeid geeft of een gitaarleraar die muzieklessen geeft’, schrijft minister Slob van onderwijs. De enige vereiste is een Verklaring omtrent gedrag.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden