IS: de twee gezichten van het kwaad

null Beeld AFP
Beeld AFP

Het Westen hielp zijn eigen Frankensteins te creëren door in te grijpen, of dat juist niet te doen, schreef Paul van der Steen eerder dit jaar. Een pijnlijke gewaarwording na de aanslagen in Parijs gisteren. In februari sprak Van der Steen met journalisten Judit Neurink en Jan Jaap Melissen die een boek schreven over het ontstaan van Islamtische Staat. Lees hier het verhaal van toen dat ook nu nog heel actueel is.

Sinds vorig jaar zijn we vrij plotseling geconfronteerd met de Islamitische Staat (IS). Ontstaan en opkomst van deze groepering had tot dan toe menigeen in het Westen gemist. Hoe uitzichtlozer en onoverzichtelijker de situatie in het Midden-Oosten werd, en vooral de oorlog in Syrië, hoe meer de interesse verflauwde. Zelfs de honderdduizenden doden in de strijd tussen Assad, zijn vijanden en tussen hen onderling brachten daar geen verandering in.

IS had slechts een fractie van dat aantal slachtoffers nodig om alle ogen op zich gericht te krijgen. In de oneindige rij van slechteriken en schurken diende zich voor het Westen nu een duidelijke kampioen van het kwaad aan. De plaatjes die door IS de wereld in werden gestuurd, voldeden ook nog aardig aan oriëntalistische clichés: sadistische baardmannen met kromzwaarden die er niet voor terugschrokken om vrouwen en kinderen tot slaaf te maken.

Barbaarsheid
Toch is de mate van geweld en barbaarsheid die IS tentoonspreidt niet uniek. De organisatie treedt er wel op een zeer bijzondere manier mee naar buiten. Dit zijn extremisten die denken in mediaformats, die beseffen hoe het beeld de werkelijkheid naar zijn hand kan zetten. Uitgekiende videoproducties vervangen snapshots en toevallige filmpjes. Onthoofdingen van gijzelaars en hoofden op hekken gaan de wereld over.

De suggestie van bloedfanatieke, onoverwinnelijke en nietsontziende strijders droeg in belangrijke mate bij aan de snelle opmars van IS. Er lijkt zelfs rekening te worden gehouden met een andere actualiteit: ten tijde van het WK Voetbal in Brazilië zette Islamitische Staat beelden op Twitter van een wedstrijd waarin mannen voetbalden met afgehakte hoofden.

Zelfs het niet door de organisatie zelf gecontroleerde nieuws droeg bij aan de mythevorming: de beelden van de Yezidi's die afgelopen zomer hun toevlucht zochten in het Sinjar-gebergte, het vanuit het veilige Turkije aardig te volgen beleg van het Syrische grensplaatsje Kobani en de aanslagen in Parijs brandden zich op het netvlies van tv-kijkers in de hele wereld. De honger naar informatie over het nieuwe fenomeen is groot. Dat komt onder meer tot uiting in een stroom van boeken over IS. Voor de hand liggende auteurs zijn de reporters die in de afgelopen jaren volop actief waren in de regio.

No-go area
Hans Jaap Melissen, freelance-oorlogsverslaggever en in 2012 Journalist van het Jaar, was sinds de aanslagen in New York van 11 september 2001 op vrijwel alle plaatsen waar de geschiedenis van het Midden-Oosten zich ontrolde. Judit Neurink gebruikt het door de opmars van IS bedreigde Iraaks Koerdistan al jaren als uitvalsbasis voor haar journalistieke activiteiten in een veel ruimer gebied. Het door Islamitische Staat geclaimde territorium is ook voor hen een no-go-area. Daar verslag doen is simpelweg levensgevaarlijk. Maar mede puttend uit de verhalen die ze in het recente verleden maakten, lukt het de twee wel aardig om de opmars van de relatief nieuwe terreurgroep te schetsen. Melissen doet dat in 'IS - Tot alles in staat', Neurink schreef 'De oorlog van IS'.

Bij beide auteurs gaat vanzelfsprekend veel aandacht uit naar de onttakeling van Irak na de inval onder leiding van de Amerikanen in 2003 en de versplintering van Syrië na de gewelddadige onderdrukking van de eerste protesten tegen Assad in 2011. Veel financiële steun voor IS kwam uit Saudi-Arabië en de Golfstaten. Dat zijn tegelijkertijd landen waar de regeringen het nodige te vrezen hebben van een succes van de nieuwkomer in het Midden-Oosten. In de ogen van veel mensen zijn de machthebbers daar geperverteerd door hun nauwe banden met Amerika en Europa en door hun decadentie. Het kalifaat wekt de schijn dat soort verderf juist met wortel en tak te willen uitroeien.

Melissen en Neurink wijzen ook op de rol van het Westen. Dat hielp zijn eigen Frankensteins te creëren door diverse keren ongelukkig in te grijpen, denk bijvoorbeeld aan de inval in Irak. Ook het uitblijven van acties had soms hetzelfde effect. De VS waarschuwden Assad nadrukkelijk dat hij met de inzet van chemische wapens een rode lijn zou overschrijden. Toen ze in augustus 2013 toch gebruikt werden in Damascus, leek het er even op dat Amerikaanse bombardementen aanstaande waren. Maar Washington bond in. Er kwam een akkoord: de chemische wapens werden vernietigd onder internationaal toezicht.

Voor de extremisten was het uitblijven van militaire actie een zegen, schrijft Melissen. Ze gebruikten het als een bewijs voor het gebrek aan principes in het Westen. Zelfs rode lijnen bleken niet zo rood. De fanatici konden zich bovendien presenteren als het daadkrachtig alternatief: zij vielen Assad wél aan. Neurink besteedt in 'De oorlog van IS' behoorlijk wat aandacht aan de kameleontische trekken van de Iraakse Baathpartij van Saddam Hoessein. Van huis uit seculier mat deze groepering zich tijdens het bewind van hun grote leider al een islamitisch imago aan om grote groepen aan zich te binden.

Nu, al enige tijd verdreven uit het centrum van de macht, spannen ze zonder veel scrupules samen met de fundamentalisten van IS. Loretta Napoleoni is niet iemand die voortdurend met de voeten in het woestijnzand heeft gestaan. De Italiaanse journaliste en politiek analiste (specialiteit: financiering van terrorisme) bekijkt de gebeurtenissen met iets meer afstand dan Melissen en Neurink. Dat studeerkamerperspectief heeft zijn voordelen. Waar de beide andere twee auteurs vooral een overzicht geven van de gebeurtenissen van de afgelopen tijd, laat Napoleoni het in 'De terugkeer van het kalifaat' niet bij het beschrijven van de opmars van IS. Ze probeert te duiden en stelt ongemakkelijke vragen bij al te eendimensionale aannames.

Parijzenaren die geëvacueerd worden na de aanslagen in hun stad. Beeld afp
Parijzenaren die geëvacueerd worden na de aanslagen in hun stad.Beeld afp

Absurd
Ze trekt bijvoorbeeld een parallel tussen de manier waarop een eigentijdse versie van het oude Israël sinds 1948 een thuis biedt voor Joden uit de hele wereld en de manier waarop IS een goed functionerend islamitisch land probeert op te bouwen voor soennieten uit alle windstreken.

Die vergelijking heeft wat absurds, omdat Israël democratisch is en IS vooral de aandacht trekt met barbaarsheid. Toch zijn de overeenkomsten onloochenbaar. Voortbordurend op het oude kalifaat wordt in Syrië en Irak uitzicht geboden op een staat die er wel is voor zijn mensen. Dat perspectief mag voor een belangrijk deel vals zijn, in een tijd dat een groot deel van het Midden-Oosten politiek een puinhoop is, heeft zo'n slimme mix van oud en nieuw voor velen een grote aantrekkingskracht.

Dat werkt te meer doordat IS ook probeert de hoofden en harten van de bevolking te winnen. Andere extremistische groeperingen varen wel bij wanorde en anarchie: in zulke situaties kunnen ze hulpbronnen plunderen en mensen exploiteren. IS spant zich in voor sociale en medische voorzieningen, en doet zijn best voor een stabiele stroomvoorziening. De PLO probeerde ooit ook een nieuwe staat van de grond te krijgen. De organisatie werd vele malen rijker dan IS nu is, maar mede door corruptie wisten de Palestijnen militair en sociaal weinig voor elkaar te krijgen.

Napoleoni maakt duidelijk hoe IS enerzijds teruggrijpt op de geschiedenis en eeuwenoude waarden en tegelijkertijd blijk geeft van goed begrip van moderne politiek en moderne technologie. Misschien moet dat wel minstens evenveel angst inboezemen als alle geweld en de barbaarsheden. IS legt op pijnlijke wijze de zwaktes van de regimes in de regio bloot, kan successen tegenover hun falen zetten. Ook de tweeslachtigheid van het Westen wordt genadeloos aan de kaak gesteld.

Slag om sympathie
Ondertussen laat Melissen zien dat dezelfde buitenlandse jihadisten die terug in hun thuisland tikkende tijdbommen kunnen zijn, ook een potentieel probleem zijn voor IS. In de strijd tegen de vijanden is elke hulp welkom. Maar in de slag om de sympathie van de bevolking kunnen vreemdelingen die zich fanatiek, soms vreemd gedragen en als gasten af en toe de leiding opeisen, contraproductief werken.

Stel dat het de coalitie tegen IS lukt om de staat geheel te vernietigen - wat nog een hele toer zal zijn - dan betekent dat niet het definitieve einde. De terreur vindt ook zonder eigen grondgebied wel zijn weg over de wereld. Bovendien poetst IS de grens weg tussen Irak en Syrië, die Britten en Fransen trokken. Ook na IS zal de wens om de kaart van het Midden-Oosten te hertekenen blijven bestaan, denkt Melissen. Staten vertonen scheuren. Mensen van hetzelfde volk of gelijke overtuiging in verschillende landen willen een eenheid vormen.
En als de recente geschiedenis van de regio ons iets geleerd heeft, dan is het wel dat extremisme in steeds nieuwe gedaantes de kop opsteekt.

Hans Jaap Melissen: IS - Tot alles in staat. De opmars van een terreurbeweging. Carrera; 256 blz. € 15

Judit Neurink: De oorlog van IS. Conserve; 216 blz. € 14,99

Loretta Napoleoni: De terugkeer van het kalifaat. De stormachtige opkomst van Islamitische Staat en de verwarring in het Westen. (The Islamist Phoenix) vertaald door Peter Verstegen. Balans; 130 blz. € 14,95

IS is er voor zijn mensen

Voortbordurend op het oude kalifaat wordt in Syrië en Irak uitzicht geboden op een staat die er wel is voor zijn mensen. Dat perspectief mag voor een belangrijk deel vals zijn, in een tijd dat een groot deel van het Midden-Oosten politiek een puinhoop is, heeft zo'n slimme mix van oud en nieuw voor velen een grote aantrekkingskracht.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden