Is de liefde echt wederzijds?

IJsland sloot gisteren, als eerste Europese land, een vrijhandelsakkoord met China. Het moet IJsland helpen bij zijn economisch herstel. Intussen blijft China loeren op het IJslandse grondgebied: de ideale aanlegsteiger langs de Arctische zeeroute.

Het was midden augustus, vorige zomer, toen de Xuelong aanmeerde in de haven van Reykjavik. De 167 meter lange ijsbreker was op 2 juli uit de Chinese stad Shanghai vertrokken. Aan boord tientallen wetenschappers, een geavanceerd onderzoekslaboratorium van honderd vierkante meter, én een draadloos geprogrammeerd onbemand vaartuig met de nieuwste snufjes voor zeeonderzoek.

Ze voeren door de Beringstraat, en vervolgens in konvooi via de Noordelijke Zeeroute naar de Barentszee. "We hadden veel meer ijs verwacht", vertelde Huan Yang, leider van de expeditie bij aankomst in Reykjavik. "Tot onze verbazing was het grootste deel van de Noordelijke Zeeroute open." Een blijde boodschap is dat niet. Het was wel een van de doelen van de reis. "Peking is zeer geïnteresseerd in de monumentale verandering in de Noordpool", verduidelijkte Huan. En Wang Shuoren, het meereizend lid van het politburo, voegde toe dat ze helaas de Noordpool niet konden bereiken, de Xuelong (Chinees voor Sneeuwdraak) was daar niet sterk genoeg voor. Maar een tweede sterkere ijsbreker is in aanbouw.

Het was de vijfde en langste expeditie van de Chinezen naar het gebied in de afgelopen decennia, de eerste met hun ijsbreker. De Sneeuwdraak zou in drie maanden tijd 18.500 zeemijlen afleggen, waarvan een derde in het poolgebied.

In Reykjavik mochten nieuwsgierige IJslanders een kijkje nemen aan boord, terwijl zij hun gasten trakteerden op een symposium over het belang van de Noordpool en, niet in de laatste plaats, van de ligging van IJsland.

"Kijk", zegt Thordur Hilmarsson, baas van het IJslandse promotiebureau, terwijl hij wijst op kaart van het Noordelijk Halfrond. "Kijk van bovenaf en je ziet hoe strategisch wij liggen aan de rand van de Noordpool. Als het ijs verder smelt en de waterwegen zich openen, ligt Europa 6000 kilometer dichter bij China dan via de huidige route door het Suezkanaal. Wij kunnen dan als distributiecentrum dienen voor Europa en de VS."

De promotiewebsite van Iceland Invest bevat dan ook een Chinese pagina. Trots wordt melding gemaakt van de samenwerkingsovereenkomst met de Chinese ontwikkelingsbank, verleden jaar ondertekend tijdens het bezoek van toenmalig premier Wen Jiabao aan IJsland.

Hilmarsson: "We krijgen hier steeds meer Chinezen die zaken met ons willen doen. Ze hebben veel belangstelling voor onze thermo- energie. China is een energieslurper. Ook arriveren meer en meer Chinese toeristen. Dit jaar waren het er 7000, op een totaal van 600.000. Maar reken eens uit." En hij rekent het zelf voor: "Uit Shanghai trekken jaarlijks meer dan een miljoen Chinezen voor vakantie naar het buitenland, ze spenderen twee tot drie keer zoveel als de Europese toerist. Stel nu dat er directe vluchten komen of dat we deel uitmaken van een Europees vakantiepakket en we 100.000 Chinese toeristen weten te trekken!" Hij kijkt er haast verlekkerd bij.

"De Chinezen denken niet zoals wij. Zij denken op de lange termijn, minstens dertig jaar vooruit, en al trekkend door de wereld zagen ze hier ineens een schattig aanlegsteigertje, genaamd IJsland, een handig haventje voor als over enkele decennia de zeeroutes door de Noordpool bevaarbaar worden." De IJslandse schrijver Andri Snaer Maganson zegt het met enige ironie.

Lang niet alle IJslanders blijven er zo rustig onder. Zeg in IJsland 'Huang Nubo' en het debat over China's 'geheime agenda' laait op. Want Huang Nubo is niet zomaar een Chinees. De oprichter en voorzitter van de Beijing Zhongkun Investment Group behoort volgens zakenblad Forbes tot de rijksten in zijn land. Hij is voormalig hoofd informatie (lees propaganda) van de communistische partij, veelgeprezen dichter, een nog meer geprezen filantroop, en enthousiast bergbeklimmer. Wikipedia meldt bij zijn naam zo'n negentien functies.

Misschien kwam het door zijn IJslandse studievriend van weleer. Diens oma breidde ooit een lopapeysa, zo'n lekkere IJslandse trui, voor Huang, die hem warm had gehouden tijdens de koudere studiedagen in Peking. In elk geval besloot Huang twee jaren geleden een lapje grond te kopen in het noordoosten van IJsland: 300 vierkante kilometer (0,3 procent van het eiland) om daar voor 140 miljoen euro een toeristenoord neer te zetten, met hotel, vliegveldje, golfbaan en manege.

De protesten laaiden op. Wat wilde hij echt? Wat moest die Chinees met dat onherbergzame gebied waar de temperaturen kunnen dalen tot dertig graden onder nul?

In IJslandse media werd hij al snel vergeleken met Dr. No, de half- Chinese, half-Duitse superschurk uit de eerste James Bondfilm. Was Huang eigenlijk niet een agent van de Chinese communistische partij, die zo toegang dacht te krijgen tot IJslands bodemschatten en de nog bevroren zeeroutes die van onschatbare economische en strategische waarde zouden worden als de wereld verder zou opwarmen?

De antagonisten kunnen sinds kort ook wijzen naar wat er bij hun 'buur' Groenland gebeurt, waarheen China zijn mijnwerkers wil sturen voor het delven van ijzererts.

Huang genoot steun in hogere kringen, die zouden hem zelfs gevraagd hebben in IJsland te investeren - hetgeen de complottheorieën slechts voedde. Was immers zijn studievriend (van die trui) niet getrouwd met de oud-minister van buitenlandse zaken die een goed woord voor hem deed? En waarom nam de IJslandse president het voor hem op? In een interview legde deze uit dat China IJsland te hulp was geschoten tijdens de economische crash, terwijl Europa het land de rug had toegekeerd. "Wij moeten openstaan voor alle bevriende relaties", bepleitte Olafur Grimsson.

Het tegenargument lag voor de hand: China heeft onze problemen misbruikt om hier voet aan grond te krijgen. En had niet dezelfde Grimsson IJslands roekeloze zakenlieden die het land naar de afgrond hadden gevoerd indertijd geprezen als de nieuwe Vikings, een voorbeeld voor de wereld?

Toestemming de grond te kopen ketste af op een Europese wet (IJsland is lid van de Europese Economische Ruimte) die stelt dat een burger van buiten de EU speciale vergunning nodig heeft om land te kopen. Maar ook Huangs pogingen de grond dan maar te pachten, stuitte op verzet. Huang heeft er intussen genoeg van. Hij wil deze maand nog uitsluitsel.

"De economische crisis heeft IJsland behoorlijk opgeschud en meer verdeeld dan ooit over zijn buitenlandse strategie", stelt noordpooldeskundige Alyson Bailes. "Centrum-links is gesterkt in de gedachte dat IJsland dekking moet zoeken in Europees verband (en de euro), terwijl het bij andere partijen en waarschijnlijk een meerderheid van de bevolking juist de nationalistische gevoelens heeft aangewakkerd."

Bailes is zelf een opmerkelijk verschijnsel in het IJslandse landschap met haar Oxford-Engels en Beatrix-coup. Jaren geleden verpandde de Britse diplomate haar hart aan IJsland. Sindsdien spendeert zij een groot deel van het jaar in Reykjavik als gastprofessor.

Volgens haar komt ook de vaak emotionele reactie op Huang voort uit dat nationalisme. Tegelijkertijd, meent zij, heeft IJsland als kleine speler in de poolstreek baat bij stabiliteit en internationale samenwerking. Dat is volgens Bailes ook de reden dat de president zich zo positief uitlaat over China. "IJsland hoeft zich strategisch niet bedreigd te voelen door Peking, terwijl China's aanwezigheid misschien een mooi tegenwicht vormt tegen mogelijk Russisch agressief gedrag. Tegelijkertijd kan een voor China kleine financiële injectie wonderen doen voor de IJslandse economie."

Schuin tegenover Bailes' werkkamer op de universiteit ligt die van Ingjaldur Hannibalson, hoofd van de School of Business Administration. Al zes jaar begeleidt hij groepen studenten op studiereis naar China. Ook hij troont zijn bezoekers mee naar de wereldkaart in zijn werkkamer. Maar dit keer, verrassend genoeg, niet om te tonen hoe IJsland het middelpunt van de toekomstige wereld is. "Kijk nou eens goed. Dan zie je toch zo dat we helemaal niet op de route liggen, laat staan het centrum van de nieuwe wereld zijn, al willen we dat nog zo graag geloven. Het is een belachelijk idee."

Volgens Hannibalson is er voor de Chinese schepen economisch geen enkele reden eerst IJsland aan te doen. "Het kan wel een politiek besluit zijn. En het is zeker ook in ons belang goede betrekkingen met China te onderhouden. Peking heeft altijd al als beleid dat het kleine landen met evenveel egards behandelt als de grote. Dat betekent echt niet dat wij voor hen extra belangrijk zijn, al zijn ze in ons geïnteresseerd, vooral in wat we te bieden hebben op energiegebied. De Chinezen leren graag van anderen. Ook op school leren de kinderen al over ons, we heten daar Koud Land."

Vanuit de universiteit ligt Reykjavik aan je voeten. In het noorden staat het Hofdi-huis waar de Amerikaanse president Reagan en Sovjetleider Gorbatsjov in 1986 de basis legden voor het einde van de Koude Oorlog. IJsland was toen eventjes het centrum van de wereld. Westelijker staat de Chinese ambassade. Is het toeval dat zij de allergrootste van Reykjavik is? Of zitten de Chinezen gewoon overal, en dus ook in Koud Land?

'Wie de controle krijgt over Arctica, beheert de nieuwe doorgangsroute van de wereldeconomie'
"Verscholen op het dak van de aarde, ver van het kabaal en de vooringenomenheid van de doorreisde wereld, ligt een gebied met een uniek ecosysteem en een unieke mythologie. Van legendes over Walhalla tot de tv-hit 'Northern Exposure', was het poolgebied een koude en stille geheimzinnige plek. Het is het thuis van in huiden geklede inheemse volkeren, charismatische megafauna zoals ijsberen en kariboes, en een schat aan natuurlijke bronnen."

Zo schreef onderzoekster Elizabeth L. Chalecki in een voor het overige allesbehalve poëtisch artikel over de Noordpool en de verstrekkende gevolgen van de klimaatverandering. De opwarming van het noordpoolgebied is groter dan in de rest van de wereld. En met het smelten van het ijs, openen zich nieuwe waterwegen.

De Noordpool wordt dan niet alleen de kortste weg tussen de VS en Rusland, maar brengt ook Europa veel dichter bij Azië. Dan lijkt het gedaan met de stilte in deze geheimzinnige plek.

Onder de poolkappen ligt bovendien een schat aan grondstoffen. Volgens het Amerikaans geologisch onderzoek, bevat de Noordpool 13 procent van 's werelds onontdekte olie en 30 procent van zijn gas, alsook enorme hoeveelheden andere grondstoffen als diamant, zink en ijzererts.

Alle ophef over het onlangs bij Alaska losgeslagen booreiland van Shell lijkt dan slechts een nietig voorproefje van wat ons te wachten staan. Sommige onderzoekers waarschuwen dat de Noordpool door de arctische 'goudkoorts' wel eens kon veranderen in 'het Wilde Noorden', de nieuwe arena voor confrontatie.

Anderen wijzen erop dat het - tot nu toe - eigenlijk vrij goed geregeld is, met een internationale conventie die landen het recht geeft op exploitatie van de bodemschatten tot 200 zeemijlen (370 kilometer) buiten hun territoriale wateren. Daarmee is volgens verschillende schattingen al 88 tot 95 procent van de buit verdeeld tussen Canada, de VS, Noorwegen, Denemarken (dankzij Groenland en de Faeroes) en Rusland, dat de grootste profiteur is. Samen met Finland, Zweden en IJsland zijn zij sinds 1996 verenigd in de Arctische Raad, het samenwerkingsverband van Noordpoollanden. Aanvankelijk richtte die samenwerking zich op duurzame ontwikkeling en bescherming van het milieu en de volkeren in het gebied.

De afgelopen jaren krijgt de raad een steeds politieker tintje en staat een reeks van landen in de rij, waaronder de EU en China, voor een permanente waarnemingsstatus bij de raad. Nederland heeft die al. Want behalve de buit onder de grond speelt vooral het belang van het verre noorden als toekomstige doorgangsroute. Zoals de Chinese onderzoeker Li Zhenfu, het verwoordde: "Wie de controle krijgt over Arctica, beheert de nieuwe doorgangsroute van de wereldeconomie."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden