Is de kerk anders dan de fanfare?

null Beeld

Gelovige ambtenaren mogen blijven weigeren homostellen in de echt te verbinden, liet minister Van Bijsterveldt onlangs weten. En in Groot-Brittannië gaat de Britse Commissie voor Gelijkheid en Mensenrechten zich bemoeien met rechtszaken waarin christenen door gelijke berechting in het nadeel zouden zijn.

In het Theologisch Elftal reageren om de week twee godgeleerden op de actualiteit. Deze week Peter Nissen en Wim van Vlastuin over de veronderstelde privileges voor gelovigen. "De voorrechten nemen af, maar sommigen kunnen er moeilijk afscheid van nemen."

De commissie pleit naar Nederlands voorbeeld voor 'weigerambtenaren' en kwam op voor een ambtenaar van de burgerlijke stand met gewetensbezwaren tegen het sluiten van geregistreerde partnerschappen tussen homo's. Atheïsten en homobewegingen in Groot-Brittannië zijn woedend: het kan toch niet zo zijn dat deze commissie christenen helpt anderen te discrimineren?

Hebben christenen een streepje voor in de westerse wereld en genieten zij privileges? De Nederlandse overheid bekostigt bijzonder onderwijs en belastingtechnisch vallen kerken onder de goede doelen. En dat terwijl muziekverenigingen deze maand hun goede-doelenstatus moesten inleveren. Zo krijgen ze te maken met een 'tubatax', omdat het voor hen fiscaal ongunstiger wordt om instrumenten aan te schaffen.

Voortrekkerij?

Eigenlijk is er niks nieuws onder de zon, vindt Peter Nissen, hoogleraar cultuurgeschiedenis van de religiositeit aan de Radboud Universiteit Nijmegen. Privileges voor christenen bestaan al vanaf de vierde eeuw, toen kerk en samenleving met elkaar gingen samenvallen, vertelt hij.

"In de Middeleeuwen werd je figuurlijk in de kerk geboren, ze had een centrale positie en daardoor macht. Zelfs toen na de Franse Revolutie de scheiding van kerk en staat volgde."

Tegelijk valt het met die privileges volgens Nissen nogal mee. Hij noemt twee voorrechten die in de grondwetswijziging van 1983 zijn afgeschaft. De portvrijdom voor kerkgenootschappen hield na een overgangsperiode op in 1993. Sindsdien betalen kerken zelf hun postzegels. Ook krijgen ze niet meer automatisch wijzigingen in de burgerlijke stand doorgegeven.

Een officieus 'voorrecht', aldus Nissen, blijkt uit de afhandeling van seksueel misbruik in de rooms-katholieke kerk. "In de jaren tachtig ging een officier van justitie niet tot vervolging over in een misbruikzaak nadat bisschop Gijsen daarover met hem sprak. Ernstig, want het gaat om een strafbaar feit. Het doet er niet toe of de dader een zwemleraar is of een priester. Nu krijgt de kerk met alle media-aandacht de rekening gepresenteerd omdat ze het misbruik zo lang onder de mijter heeft gehouden."

Dat christenen het onderzoek naar kerkelijk misbruik soms zien als een aanval tegen de kerk, noemt Nissen 'Calimero-gedrag'. "Dit lijkt op moeite met afscheid nemen van de bevoorrechte positie die de kerk eeuwen had. In diverse westerse landen merken christenen dat ze een minderheid worden en vervolgens beklagen ze zich over benadeling." Hij vindt het werk van de Britse Commissie voor Gelijkheid en Mensenrechten dan ook 'bedenkelijk'. "Natuurlijk moet deze commissie erop toezien dat christenen niet achtergesteld worden, maar ze moet hen ook niet met fluwelen handschoentjes aanpakken."

Dat laatste doet die commissie niet, meent Wim van Vlastuin. De rector van het hersteld-hervormd seminarie aan de Vrije Universiteit in Amsterdam vindt actieve bemoeienis van de Britse commissie met rechtszaken broodnodig. "Het gaat onder meer om discriminatie van christenen. Ze zijn geen zielige mensen die bescherming nodig hebben, maar in sommige arbeidsconflicten moesten ze wel erg veel bewijzen aanvoeren om benadeling aan te tonen. Wanneer niemand hen steunt, bestaat de kans dat het recht van de sterkste gaat gelden."

Van Vlastuin proeft een angst dat christenen te veel armslag krijgen in de publieke ruimte. "We komen in onze cultuur overal connecties met het christelijke geloof tegen, we zijn erdoor gevoed. Ook een negatieve houding is een relatie tot deze godsdienst." Vanwege die christelijke wortels mogen trouwambtenaren van Van Vlastuin gewetensbezwaard zijn. "Het past in onze traditie, denk aan de dienstweigeraars. Tolerantie is een typisch christelijke waarde. Daar moeten we zuinig op zijn."

Hij vindt de ophef rond de weigerambtenaren 'overtrokken'. "Er zijn altijd andere ambtenaren van de burgerlijke stand die homostellen kunnen trouwen. En zou je getrouwd willen worden door een ambtenaar die daar niet achter staat? Je moet wel een beetje praktisch blijven."

Die houding is nu juist een gevaar voor de rechtsstaat, meent Peter Nissen. "Onze levensovertuiging, welke dan ook, mag de afspraken die we met elkaar gemaakt hebben, niet beïnvloeden. We hebben democratisch regels opgesteld. Een daarvan is dat mensen van gelijk geslacht kunnen trouwen. Zo'n huwelijk in bepaalde gevallen niet willen voltrekken, is geen optie. Dan moet je geen overheidsdienaar worden." Hij refereert aan de doopsgezinden die geweld afwezen en daarom geen functies bekleedden waarin geweld soms onvermijdelijk was.

Maar, zegt Van Vlastuin, een neutrale overheid of publieke ruimte is een illusie. "Iedereen is behept met een levensbeschouwing en die heeft publieke consequenties. Dat zie je in de huwelijksvoltrekking. Waarom een man en een vrouw of twee mannen en vrouwen? We hebben nooit afgesproken huwelijken te sluiten tussen drie mensen. Deze gewoonten zijn allemaal gebaseerd op een visie. Zo hebben we ook wetgeving die het milieu beschermt. Deze regels zijn ook niet neutraal."

Over de fiscale voordeeltjes voor kerkgenootschappen maken zowel Van Vlastuin als Nissen zich niet druk. "Het draait hier om diepe overtuigingen van mensen", aldus Nissen. "Dat deze gemeenschappen fiscaal onder de goede doelen vallen, net als Greenpeace en het Rode Kruis, vind ik niet gek. Kerken zijn vergelijkbaar met ideële clubs. Sport- en muziekverenigingen zijn er toch meer voor de ontspanning."

Ook vinden beide theologen de situatie in Groot-Brittannië onvergelijkbaar met de Nederlandse. Hier valt het volgens hen wel mee met discriminatie en privileges. Maar, waarschuwt Nissen, christelijke kerken raken hun machtspositie kwijt. De Britse theoloog Stuart Murray spreekt van een post-christendom in zijn land, vertelt hij.

"Daar is dat proces wat verder gevorderd. Die afbrokkelende macht is een uitdaging voor kerken. Ze krijgen de kans om een prachtverhaal te vertellen. Ze moeten weer storytellers worden en laten zien waarom het evangelie belangrijk voor hen is. Als je bang bent dat andere stromingen je ondersneeuwen, twijfel je blijkbaar aan de kracht van je eigen verhaal. Geloof er vooral zelf in."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden