Interview

Is de geest een achterhaald begrip?

René Gude: 'We temmen onze doerakjes met het paardemiddel Ritalin.' Beeld Maartje Geels

Dingen kun je voelen of ruiken. Maar wat is de geest? Een achterhaald begrip? Nee, zegt Denker des Vaderlands René Gude, de geest maakt juist de glorie én de ellende van de mens uit.

Sinds we niet meer onze hele denkcapaciteit nodig hebben om naar eten en een veilige slaapplaats te zoeken, kunnen we aan talloze andere zaken denken. Dat is mooi, creatief en geestig, maar er kunnen ook nodeloze zorgen en waanbeelden opdoemen. Onze geest verdient alle aandacht, vindt Denker des Vaderlands René Gude.

Wat is dat eigenlijk, 'geest'?
"'Geest' is de verzamelnaam voor alles wat zich bij ons in gedachten afspeelt. En dat is veel meer dan aandacht voor wat pal voor onze neus gebeurt. Wij hebben bijvoorbeeld maar een heel klein gedeelte van onze denkcapaciteit nodig om bij 120 km per uur niet in de berm van de route de soleil te belanden. Autorijden gaat als vanzelf, zodat we onze aandacht kunnen richten op de vraag of de waakvlam thuis wel is uitgezet en wie dat dan had moeten doen.

Er kan zich van alles in de geest afspelen wat niet direct met het hier en nu te maken heeft, dingen die er niet meer zijn bijvoorbeeld. De Tachtigjarige Oorlog is echt voorbij. Maar de Armada van 1588 bestaat nog wel degelijk in herinnering, in onze geest dus. Geschiedenis, de enorme inspanning om uit de sporen van vroegere gebeurtenissen een ontwikkelingsperspectief te concipiëren waarmee wij een beter begrip van onszelf kunnen krijgen, is dan ook een geesteswetenschap.

In onze gedachten spelen zich ook zaken af die zich nog niet voordoen. Neem de perfecte rechtsstaat. Die is verzonnen omdat rechtvaardige samenlevingen niet zomaar in de natuur groeien. Rechtvaardigheid is een mooie gedachte die we via instituties realiseren. Werk voor eeuwen en als je even niet oplet, zoals nu in Syrië, dan bestaat de rechtsstaat weer alleen in de geest en is er in de actualiteit geen spoor meer van te vinden.

Dan zijn er ook nog de zaken die zich alleen in de geest afspelen en die zich nooit 'in het echt' zullen voordoen. Denk aan alle plannen die niet doorgaan, alle vergissingen (gedachten die nergens op slaan), maar ook aan de duivelse avonturen in Boelgakovs 'De meester en Margarita'. Filosofie en literatuurwetenschappen zijn geesteswetenschappen.

Ons lijf bevindt zich altijd in een of andere Umwelt, onze directe omgeving. Maar onze geest - niks meer dan de optelsom van gedachtenactiviteiten - beperkt zich zelden tot wat je kunt zien, horen, voelen, ruiken of proeven, en floepert bijgevolg alle kanten op. Wij mensen hebben een groot vermogen om ons uit onze directe omgeving weg te denken."

Is dat een zegen of een plaag?
"Allebei. De Franse filosoof Pascal schrijft prachtig over de moeilijkheden van een verstrooide diersoort die, in plaats van zich te concentreren op wat er gaande is, de verstrooiing juist hartstochtelijk najaagt. De honderden Amerikaanse zelfhulpboeken over decision making, het ruimhartig gebruik van het paardemiddel Ritalin om onze veel te gezonde doerakjes bij de les te houden en de inspanningen van de geestelijke gezondheidszorg om onze depressies te genezen, duiden erop dat we niet alleen maar blij worden van het vermogen om in de geest te dwalen en dagdromend de wereld aan je voorbij te laten trekken. In deze zin is het een plaag.

Aan de andere kant: als je je nooit eens van je omgeving afwendt en lekker laat meeslepen door de gedachte dat het allemaal ook heel anders zou kunnen, dan ben je gedoemd om geestloos je biologische repertoire af te draaien en naamloos uit te doven. Het is riskant en een tikje hoogmoedig om alternatieven te bedenken voor wat er zich in het hier en nu afspeelt. Wij kunnen aardige ideeën verzinnen en aan de slag gaan om ze te realiseren. Het gaat wel eens mis, maar ik vind het een zegen.

Agricultuur is zo'n idee. Je moet bijzonder slim zijn om een handje graan niet direct in je mond maar eerst in de grond te stoppen, om er na een paar maanden een karrevracht van te oogsten. En het is nog geestrijker om dat idee in klaslokalen door te geven aan volgende generaties, die op een goede dag met het idee 'maaidorser' op de proppen komen. Als de club zover is, dan hoeft lang niet iedereen zich meer met landbouw bezig te houden. Sommigen verwerven zich hun dagelijks brood door voor de krant geestige stukjes in elkaar te flansen."

Geest is onze glorie en misère tegelijk?
"Precies. Het risico van het verzinnen van alternatieven voor de natuurlijke loop der dingen is verstrooidheid en besluiteloosheid. Helemaal rustig wordt het gemoed niet meer als je aan het moderne leven deelneemt, maar ik heb daar een hoop nervositeit voor over. Ik denk niet dat afdwalende gedachten de prijs zijn die we betalen voor deelname aan de beschaving, maar juist dat de hele beschaving de opbrengst is van onze dolende geest. Wie z'n geest in toom weet te houden, als die zich losmaakt van zijn ankers in het hier en nu, kan de beschaving begrijpen en verder vormgeven."

Hoe gaat dat in zijn werk?
"Je moet jezelf eraan wennen dat je altijd maar een klein deel van de wereld in je blikveld kunt vangen. De rest moet je er letterlijk bij denken. De Franse socioloog Pierre Bourdieu zei het zo: 'Ik zie de straat, ik denk de stad.' Ik pretendeer Amsterdam te kennen, maar feitelijk ken ik maar een deel van de straten en die nog heel vluchtig ook. In mijn eigen straat ken ik een paar buren, verderop een paar vrienden, maar het grootste deel van de 700.000 Amsterdammers zal ik zelfs nooit zien. Die ken ik alleen indirect uit verslagen en bevolkingsstatistieken. De stad ken ik via kaarten en luchtfoto's. Daarmee komt een veelbetekenend fenomeen aan het licht: de directe omgeving is tastbaar, de wereld daarom heen kennen we indirect in concepten, cijfers en afbeeldingen."

En wat heeft dat met de geest te maken?
"Nou, dat deel van de wereld dat ik nu niet kan zien en vastpakken, bestaat in woorden, getallen en plaatjes in mijn geest. De rest van de wereld is er heus wel, maar hij bestaat op dat moment in mijn voorstelling. De kwaliteit van de voorstellingen is cruciaal als je het zo bekijkt. Daarom zijn geesteswetenschappers zo vriendelijk ons te helpen bij het adequaat maken van onze voorstellingen. Hetzelfde geldt voor zaken uit het verleden en verwachtingen voor de toekomst. Hoe rijker mijn woordenschat, rekenvermogen en verbeeldingskracht, hoe rijker mijn geest en hoe meer ik van de wereld weet, al is het maar indirect. De geest zou je dus ook een door mensen gemaakte, mentale symboolwereld kunnen noemen. Wij hebben iets gemaakt, hele werelden in de geest, en hebben er achteraf onze handen vol aan om daarmee te leren leven. "

Geest is dus niet iets bovenmenselijks, laat staan iets goddelijks?
"Nee. Je kunt geest voldoende verklaren als je je een diersoort voorstelt die een symbolensysteem ontwikkelt waarmee ze kan praten over zaken die niet hier & nu present zijn. Daar is wel een groep voor nodig. Wittgenstein had helemaal gelijk met zijn private language-argument: in totale afzondering zouden wij nooit een taal ontwikkelen. Ik denk dat geest van onderaf ontstaan is. Geest is niet bovenmenselijk, wel bovenindividueel."

Maar als je geestelijk ontspoort, gebeurt dat wel individueel.
"Ja. We hebben het vermogen om in symbolen, theorieën, kunstwerken, verhalen - talige, cijfermatige, conceptuele en artistieke constructies - een wereld present te stellen die ver uitgaat boven onze concrete omgeving. Dat is onze menselijke waardigheid, omdat het ons tot grote prestaties in staat stelt. Het is tegelijkertijd ook het menselijk tekort, omdat we ons er helemaal in kunnen verliezen."

Wat betekent het dan als we geestesziek zijn?
"Dan ben je de draad kwijt, je gedachten gaan met je op de loop. Het is op dat moment niet de wereld die jou paranoia maakt of depressief, maar jouw voorstelling van de wereld."

Daar kun je pillen voor slikken.
"Dat kan, maar dan maak je er een somatische aangelegenheid van: je verhelpt de problemen met chemische middelen, je stimuleert de hersenen of legt ze lam. Als je zo naar de geest kijkt, is Ritalin geweldig. Drukke kinderen die in de gemeenschap onhoudbaar zijn, kalmeren en stoten minder tafeltjes om. Trudy Dehue zegt (Letter&Geest, 5 juli) dat we strenger worden, we pikken die omgegooide tafeltjes niet meer."

Daar bent u tegen.
"Nee hoor. Ik vind het vooral mateloos interessant. We verzinnen samen een wereld en geven die samen vorm. Volgens Dehue maken we er steeds meer een standaardwereld van. Als dat klopt is onze gedachtenwereld niet langer het resultaat van al onze geestelijke activiteit, maar moeten onze gedachten voldoen aan eisen over hoe het er in een klaslokaal aan toegaat met de Citotoets in het vooruitzicht. En voor wie daar niet aan voldoet is er een pilletje."

Wat moeten we dan met die onrustige kinderen?
"Hun geestelijke onrust is niet pathologisch, het is een heel gezonde ziekte. Sinds we in steden zijn gaan wonen, denken we na over hoe we de chaos moeten beteugelen. En met succes. We hebben prachtige oefenprogramma's om in het diepst van onze gedachten de weg niet kwijt te raken. Filosofie, religie, sport en kunst. Ik noem dat de vier beschavingstechnieken die ons ten dienste staan."

Om duidelijk te maken hoe basaal die technieken werken, voert Gude een vriend van hem op, die sinds enkele jaren op een afgesloten parcours wielrenwedstrijden rijdt. "Zijn tempo ligt dan ruim boven de veertig, als je even aanzet boven de vijftig. Alleen door opperste concentratie ben je als renner in staat de anderen te volgen, en tussen de 150 anderen niet onderuit te gaan. De wedstrijden duren vaak een uur en drie rondes. Die duur ervaart die vriend van mij als een gat in de tijd waarin het denken zich concentreert en tot het uiterste beperkt. Demarreert er iemand? Voel ik verzuring? Moet ik lichter schakelen? Shit, waarom remt die idioot?

Het idee dat je tijdens zo'n wedstrijd over iets als werk kunt piekeren is belachelijk. Doe je dat wel, dan moet je het een niveau hoger zoeken, en gebeurt het echt niet meer. Op wedstrijdniveau wielrennen is een fysieke pendant van meditatie, een methode om chaos in je hoofd te stoppen en orde te scheppen in je geest."

Op die manier kunnen ook de andere beschavingstechnieken werken.
"Ja. Wie zich verdiept in het gedicht 'Vertrek van dochters', kan greep krijgen op de verwarde gevoelens die zich van hem meester maken op de dag dat zijn kinderen het huis uit gaan. Maar je kunt je ook met de filosoof René Descartes verdiepen in de passies van de ziel, om orde te scheppen. Of tijdens een kerkdienst grip krijgen op de stortvloed aan gevoelens die je bij een sterfgeval overvallen. Het zijn allemaal methodes met de evagatio mentis, de verstrooide geest, om te gaan.

Die verdwaalde geest is onze glorie en misère. Wij kénnen onze omgeving en dénken er hele werelden bij. Niet zelden denken we zoveel aan de wereld dat we de omgeving uit het oog verliezen. Hoeveel aandachtstraining heeft een gemiddelde westerling nodig om zijn gedachten bij het drinken van een kopje koffie te houden? En als je dan vervolgens bij het denken van werelden ook nog de draad kwijtraakt, dan ben je letterlijk nergens meer."

Denker des Vaderlands
Filosoof René Gude is sinds 2013 de Denker des Vaderlands. Hij laat met enige regelmaat in deze krant zijn licht schijnen over nieuws en andere zaken. De Denker des Vaderlands is een initiatief van Filosofie Magazine, Stichting Maand van de Filosofie en Trouw.

Gude (1957) zet zich al jaren in voor de popularisering van de filosofie.

Hij maakte deel uit van het Filosofisch Elftal van Trouw, was hoofdredacteur van Filosofie Magazine en directeur van de Internationale School voor Wijsbegeerte.

Zijn persoonlijke leven - hij kreeg kanker in 2007 en in 2011 werd zijn rechterbeen geamputeerd - wierp hem terug op het nut van de filosofie. "De filosofie houdt je bij de feiten, zodat je niet onnodig somber wordt of overdreven positief."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden