Is de fundamentalist geestesziek?

Shirley Phelps Roper, een van de gezichten van de fundamentalistische Westboro Baptist Church (WBC). De leden van WBC zijn bekend van hun luidruchtige demonstraties, waarbij ze verkondigen dat God niet alleen homo's, maar heel de Verenigde Staten haat. Beeld epa

Zijn jihadisten gek? Zit er bij mensen die hun bezittingen weggeven aan een totalitaire spirituele leider een steekje los? Een Britse wetenschapsauteur vermoedt dat religieus fundamentalisme 'op termijn' gediagnosticeerd wordt als een psychische aandoening.

De neurowetenschap zal ons de komende jaren nog goed van dienst zijn, vertelde Kathleen Taylor afgelopen weekend tijdens het populaire Hay Literary Festival in Wales. Taylor studeerde filosofie, fysiologe en breinwetenschaper aan de Oxford Universiteit en schreef de afgelopen jaren meerdere boeken over de scherpe randjes van ons brein.

'Stel: iemand is geradicaliseerd en hangt een sektarische ideologie aan. Misschien zien we hem of haar straks niet meer als iemand die uit vrije wil handelt, maar als iemand die psychische hulp nodig heeft. Dat zou in een aantal opzichten heel positief zijn. Er zijn genoeg overtuigingen in onze maatschappij die veel schade aanrichten.'

'We gaan ze bestrijden met pillen'
Taylor denkt niet alleen aan 'voor de hand liggende kandidaten als radicale moslims', maar ook aan ouders die geloven dat ze hun kinderen moeten slaan. In het betoog dat The Times of London uit haar mond optekende vertelt ze overigens niet hoe lang het volgens haar nog duurt totdat fundamentalisme in het psychiatrische handboek staat.

Wel zinspeelt ze op een opmerkelijk scenario. Als fundamentalisten psychiatrische patiënten worden, kunnen ze misschien ook worden behandeld. Sluit radicale moslims en een christelijke sekteleden op in een inrichting, geef ze de juiste therapie en een dagelijkse dosis pillen en na een aantal maanden lopen ze weer in de pas. Handig - zeker nu het Ministerie van Justitie weer grip wil krijgen op sekten.

'De fundamentalist is juist helemaal niet gek'
Op blogs zorgen Taylors uitspraken voor flink wat rumoer. Gaan we straks echt fundamentalisten 'genezen'? Joke van Saane, docent godsdienstpsychologie aan de Vrije Universiteit (VU), ziet het niet direct gebeuren. Van Saane ontwikkelde enkele jaren geleden voor Trouw een 'fundi-zelftest'. 'Fundamentalisten zijn helemaal niet gek', vindt zij.

 
Er zijn genoeg overtuigingen in onze maatschappij die veel schade aanrichten
Auteur Kathleen Taylor

'Ze hebben alles juist prima op een rijtje. Dankzij hun strenge overtuigingen hebben ze veel zekerheid. En als God het enige is dat er werkelijk toe doet, is het makkelijker om je dagelijkse problemen te relativeren. De meesten zijn niet extreem omdat ze een geestelijke afwijking hebben, maar omdat ze hun religie extreem serieus nemen.'

'De psychiatrie neigt naar dit soort ideeën'
Toch zou het Van Saane niet verbazen als hun denkbeelden over een aantal jaren op de lijst met psychiatrische aandoeningen komen te staan. 'De psychiatrie is daar hard naar op weg. Volgens het nieuwe psychiatrische handboek, de DSM-5, heb je een afwijking als je langer dan één jaar rouwt. Heel vreemd. Rouw is cultuurgebonden; in sommige omgevingen is het heel normaal om daar lang mee bezig te zijn.'

Ook collega Hijme Stoffels, godsdienstsocioloog aan de VU, verwacht weinig heil van de psychiatrische aanpak. 'We kunnen niet objectief vaststellen dat aanhangers van een bepaalde ideologie geestelijk afwijken. Dergelijke 'diagnose' heeft vaak een politieke agenda. Kijk maar naar de 19e eeuw - toen werden vrouwen met al te opstandige ideeën opgesloten. Fundamentalisten bevinden zich aan het uiteinde van ons ideologische spectrum. Je mag hun ideologieën gerust vervelend vinden, maar je kunt ze niet zo maar voor gek verklaren.'

 
Dergelijke 'diagnose' heeft vaak een politieke agenda. Kijk maar naar de 19e eeuw - toen werden vrouwen met al te opstandige ideeën opgesloten
Godsdienstsocioloog Hijme Stoffels
Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden