Is de Deense droom nog een progressieve droom?

null Beeld RV
Beeld RV

Als het aankomt op het beschermen van hun unieke, geborgen samenleving, schuilt in elke Deen een Viking, ontdekt Jonathan Holslag op zijn eerste reis voor Trouw langs de rafelranden van Europa.

Aanvankelijk wilde ik mijn reis langs de rafelrand van Europa aanvangen in Oekraïne of Libië. Daar vind je echte frontlijnen. Maar, bedacht ik me, de strijd die Europa moet leveren, is niet alleen een strijd van soldaten en diplomaten. Even belangrijk is de strijd voor een waardige toekomst, een toekomst waarin we veilig blijven, maar ook een toekomst waarin we worden uitgedaagd om ons als individu ten volle te ontplooien. En even belangrijk als het gevecht voor historische verworvenheden, is het gevecht voor een betere samenleving. Onze belangrijkste frontlijn blijft de toekomst. Om die reden besloot ik te starten in een land dat zich in de voorhoede van de zoektocht naar het betere leven bevindt: Denemarken.

Denemarken is de gelukkigste natie ter wereld. Het geheim leek voor mij te bestaan in het verzoenen van bestuurlijke efficiëntie en economische slagkracht met menselijkheid, duurzaamheid, creativiteit en identiteit. Ik zag Denemarken experimenteren met een vorm van vaderlandsliefde waarin vooral de liefde centraal staat, liefde voor medemensen, liefde voor natuur en liefde voor schoonheid. Ik zag de lijnen die de Vikingen kerfden in eeuwenoude runenstenen doorlopen in de Deense barok, de meubels van Hans Wegner en de technologie van Bang & Olufsen. Genegenheid voor de geschiedenis die zich bestendigt in hedendaags streven naar harmonie, fierheid en schoonheid, dat is vaderlandsliefde, het zoeken naar waarde ook in het dagelijkse leven, zoals de metselaar in het sprookje "Iets" van Hans Christian Andersen.

Ambitie

Het Deense progressief patriottisme, zo meende ik, was niet bang voor de wereld. Het koesterde de ambitie om de wereld duurzamer, stijlvoller en menselijker te maken. Maersk, de grootste rederij ter wereld, slaagt erin om zijn monsterlijke containervloot te vervangen door elegante en zuinige schepen: Deens design toegepast op 55.000 ton drijvend staal. Van een verbrandingsoven maken de Denen een skipiste, opgetrokken uit hagelwit staal, met sparren op het schuine dak. De installatie wekt energie op en enkel waterdamp wordt de lucht in geblazen. Dat gebeurt niet in grillige pluimen maar in ringen die geregeld uit de gestileerde schoorsteen puffen. "Het was even werken aan die rookringen, maar het is een statement. Schoonheid, duurzaamheid en functionaliteit gaan perfect samen", legt architect Bjarke Ingels me uit. Ingels is met projecten in New York en Shanghai een wereldspeler. Achter zijn losse boordknoopje en nonchalante stoppelbaard schuilt een zakenmachine met een strak plan.

Kopenhagen beschouwde ik als de hoofdstad van het Europa van smaak en vertrouwen. Waar anders is het vertrouwen zo groot dat moeders hun buggy's buiten aan de deur van een winkel laten staan? Waar anders is de stadskern zo dooraderd met creatieve ateliers waar vaklui technologie met verbeelding combineren? Kopenhagen is een stad op mensenmaat maar ook een wereldstad.

Tekst loopt door onder de afbeelding

null Beeld rv
Beeld rv

De handelstraditie wordt vandaag voortgezet door bedrijven als Maersk en Lego. Die bedrijven halen jaarlijks netto twintig miljard euro op uit de hele wereld. "Wij zijn een uitvoerder van creativiteit en kwaliteit en met de opbrengst maken we van onze samenleving een inspiratiebron. Dat is het geheim", hoor ik van Jørgen Knudstorp, de grote baas van Lego. Zijn visitekaartje is een Legomannetje dat op hemzelf lijkt.

Donkere wolken

Donkere wolken trekken echter samen boven het progressieve paradijs. De Denen schokten de wereld met hun beslissing om waardevolle bezittingen van vluchtelingen af te nemen om hen zo te laten meebetalen aan hun opvang. Eerder dit jaar opperde een nationalistische politicus dat het tijd werd om Sleeswijk terug in te lijven op Duitsland, waarbij de nare geest van twee bloedige wereldoorlogen plotsklaps werd gewekt. "De Fransen en de Engelsen waren bereid om ons Sleeswijk te gunnen in 1945, maar wij Denen hebben de kans toen niet gegrepen", stelt Søren Espersen, "Maar niets is blijvend, hè. Kijk maar naar de Krim in Oekraïne. Grenzen kunnen veranderen." De Deense Volkspartij, waarvoor Espersen in het parlement zetelt, is de op twee na grootste partij van het land. Zij wil de lutherse kerk beschermen tegen de islam, vluchtelingen weren en af van de Europese Unie. De pas opgerichte Burgerpartij staat al klaar om het politieke debat nog meer naar rechts te trekken.

Hipsterparadijs

Ik had Denemarken al verschillende keren bezocht, maar nu keer ik terug met één prangende vraag: loopt de Deense voorhoede vast? Om die vraag te beantwoorden, trek ik naar Nørrebro, een wijk in het noordoosten van de hoofdstad, een wijk waar optimisme en misère elkaars buren zijn. Ik vat er post op het terras van Café Taxa. Meteen valt me op hoe deze wijk, zoals vele plekken in Denemarken, bakstenen architectuur van een lutherse soberheid combineert met een levenswijze die doet denken aan de Mediterrane uitbundigheid.

Terwijl ik in mijn avocadosalade met lokaal geteelde radijsjes prik en me een biertje uit een microbrouwerij geserveerd wordt, houden papa's een oogje in het zeil op hun kinderen die spelen op het voetpad. Blauweregen en rozen klimmen weelderig achter een haag van bakfietsen. Rondom zijn creatieve ondernemers aan de slag in talrijke maakateliers.

Tekst loopt door onder de afbeelding

null Beeld Rv
Beeld Rv

Ik heb afgesproken met twee jonge makers. Hanne Jelvet werkt in een artisanale koekjesbakkerij en Peter Holscher maakt decoraties voor in huis. Waarom werken jullie niet in een hoofdkantoor van een groot bedrijf, vraag ik ze op de man af.

"Ik heb voor zo'n bedrijf gewerkt", antwoordt Hanne, "Maar ik had er gewoon genoeg van. Het bedrijf was gigantisch, maar mijn werk leek zo betekenisloos. Het leek alsof het leven me tussen de vingers door glipte. Nu heb ik echt het idee met iets waardevols bezig te zijn en ik krijg die bevestiging ook van mijn klanten."

"We moeten opnieuw de liefde en de schoonheid ontdekken in de dingen van alledag", hoor ik van Peter, "We zijn een rijke samenleving, maar alles wordt zo banaal. Daardoor vernietigen we onze eigen kansen om creatief te zijn en maken we onszelf overbodig. Dat houdt geen steek."

Mooi verhaal, knik ik, maar riskeert dit niet het zoveelste hipsterparadijs te worden, een stukje stad waar een kleine club makers neerstrijkt en waar vervolgens dikbetaalde kantoormannetjes de vastgoedprijzen de lucht in jagen? Ik wijs naar een van de bakfietsen: kost je vlot een maandloon, zo'n fiets.

Hanne reageert snel: "We moeten vooral een voorbeeld stellen. Iedereen heeft er baat bij dat we in deze stad kansen creëren om met onze arbeid mooie dingen te realiseren, rijk en arm. Zelfs in ons land neemt de ongelijkheid toe." Peter bevestigt: "Juist. De multinationals in Kopenhagen stad zijn echte geldmachines, maar het geld vloeit steeds minder naar de basis toe. Ga maar eens elders kijken in deze wijk."

Tekst loopt door onder de afbeelding

null Beeld RV
Beeld RV

En dus trek ik verder de wijk in. Bijna 10 procent van de bevolking leeft hier onder de armoedegrens en 30 procent is van vreemde origine. Het valt onmiddellijk op dat de stedenplanners hun werk doen. Een fietssnelweg verbindt de wijk met het centrum en langs de snelweg vind je pas aangeplant groen, speelpleinen, een oude loods die omgevormd is tot een trefhuis, een hip plein dat bijna volledig in het rood en oranje is geschilderd. De stad doet dus moeite, alsof het de charme van Café Taxa wil injecteren in een grauwe volksbuurt. Maar lukt dat ook? Ik stap Café Karrusellen binnen, een bar die allerminst de pretentie heeft om hip te wezen.

"Ja, ik stem op de Volkspartij. Het is genoeg geweest. We hebben de eerste moslims zien komen. We hebben ze steun gegeven, maar wat hebben we in de plaats gekregen: moskeeën en criminaliteit. Denemarken is nog een echte natie, weet u, ga ze dat maar in Brussel vertellen." Martin, zo stelt hij zichzelf voor, een kalende man van achter in de zestig met een houthakkershemd en witte sportschoenen. Pin-ups en voetbalhelden staren me aan van achter de donker gebeitste toog. Hier in Café Karrusellen hebben ze hun woede decennialang zitten opkroppen: woede over de sluikse verkleuring van hun wijk en woede over de toegeeflijkheid van de babyboompolitici. Wat verklaart toch dat het progressieve Denemarken zo snel naar rechts opschuift?

Bo Lidegaard, die lange tijd hoofdredacteur was bij de invloedrijke krant Politiken, wijst naar de geschiedenis. Denen hebben altijd flink van zich af moeten bijten, verklaart hij, tegen Duitse bezetting bijvoorbeeld. Als antwoord daarop zijn de Denen vooral in hun eigen kracht gaan geloven. Bijna zeventig procent van de Denen is volgens de European Social Survey erg verknocht aan het land. België en Nederland zijn hun lot veel meer gaan verbinden aan de Europese integratie.

Hygge

Zestig procent van de Denen vindt overigens dat sommige culturen superieur zijn aan andere. Ook dat is flink meer dan elders in Europa. De sociale cohesie, het vertrouwen en de kameraadschap zijn erg groot en leverden een geborgen samenleving op. Hygge, noemen ze dat hier. Ik interpreteer het als gezelligheid, huiselijkheid en veiligheid.

Denen beseffen dat hun samenlevingsmodel uniek is. Als het op het verdedigen ervan aankomt, schuilt er in elke Deen nog steeds een Viking. Het verklaart waarom de Denen met hun Mohammedcartoons, hun strenge migratiebeleid en hun troepen in Irak voorop zitten in de strijd tegen de radicale islam.

Tekst loopt door onder de afbeelding

null Beeld RV
Beeld RV

Naar binnen toe is Denemarken een paradijs; naar buiten toe kan het gesloten zijn als een fort. Struinend door Kopenhagen blijf ik me maar dingen afvragen. Zou het progressieve patriottisme echt ontaard zijn in protectionisme? Dat falende samenlevingen hun stekels opzetten, daar kan ik inkomen, maar is het ook onvermijdelijk dat succesvolle samenlevingen zich afsluiten? Het blijkt wat complexer te liggen. Denen zijn eigenlijk helemaal niet tegen immigratie en ze blijken zelfs veel opener te staan voor moslimmigranten dan België en Nederland. "We zijn niet tegen migratie, maar we zijn met minder dan zes miljoen Denen en als we wat ons dierbaar is willen behouden, dan kunnen we niet anders dan duidelijke eisen stellen en de instroom doseren", hoor ik van een van de gasten in Karrusellen. De Denen keren zich niet meteen tegen nieuwkomers, mits het er niet te veel zijn.

Grappen over de profeet

Denemarken is geen bange en xenofobe samenleving, komt het mij voor, het is een erg trotse en zelfverzekerde samenleving. Bezorgd, dat is misschien nog de beste beschrijving, en dat is niet hetzelfde als bang, bezorgd om hun onbezorgdheid, hun geborgenheid en hun 'hygge' te verliezen als de globalisering en de migratie te opdringerig worden.

Toch vrees ik dat ook de Denen zich kunnen verliezen in hun strijd met de islam en vooral dat het positieve patriottisme plaatsmaakt voor negatief nationalisme. Er zijn minstens twee grote terreuraanslagen verijdeld in Kopenhagen en in 2015 viel een geradicaliseerde man een cultuurcentrum binnen met een automatisch geweer. Sindsdien hebben de Denen hun stekels opgezet. Ze reageren met anti-islamcartoons, met islam-kritische tentoonstellingen, met grappen over de profeet, maar ook met politierepressie in wijken met veel moslims.

De kans bestaat dat daar meer gedonder van komt. Het islamextremisme voedt het nationalisme en het succes van de Deense Volkspartij. Het nationalisme keert zich echter ook steeds meer af van Europa en van de globalisering. Progressief wordt regressief; opbouw wordt afbraak. Het zou weleens verder gevoed kunnen worden, juist omdat Denemarken door zijn afhankelijkheid van bedrijven als Maersk (dat juist afhankelijk is van globalisering, red.) erg kwetsbaar is voor nationalisme elders. Daarbij komt dat een van de Deense gebieden een heel eigen onafhankelijkheidsnationalisme aan het ontwikkelen is en zelfs van Denemarken af wil. Dat gebied wordt mijn volgende bestemming: Groenland.

Start van een serie

De Belgische politicoloog Jonathan Holslag reist voor Trouw het komende jaar langs de rafelranden van Europa. Dit is het eerste verhaal in deze serie. Lees ook het interview met Holslag: 'We verliezen de grip op de randen van Europa'.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden