Is de boom dan echt nodig om Anne te gedenken?

De wens Anne Franks boom te behouden heeft iets bedenkelijks. Kap hem want hij vormt voorwerp van historisch rampentoerisme.

In ’Time’s Arrow’ laat Martin Amis de tijd teruglopen en maakt hij de geschiedenis ongedaan. De roman draait de film terug: de schoorstenen van de verbrandingsovens slikken de rookpluimen in, de doden komen weer tot leven en vormen zich in rijen, de treinen rijden achterwaarts naar de vertrekperrons in Westerbork, de Joden keren terug naar hun onderduikadres en vandaar naar hun huizen waar ze hun werk hernemen en hun plaats in de stad. Anne Frank weer op het Merwedeplein. De onmogelijkheid de tijd terug te draaien wordt opeens pijnlijk voelbaar, de onherroepelijkheid van het verleden beneemt ons de adem. Zo brengen onze herinneringen en verlangens de doden in dromen bij ons terug en we ontwaken vol verdriet.

De kastanjeboom bij het Achterhuis heeft daar allemaal geen weet van. Hij is lang geleden de loop van zijn leven begonnen, heeft schaduw gegeven aan velen en is door heel wat bewoners gadegeslagen. De mensen gingen, de boom bleef. Bomen leven langer dan mensen. Maar ook bomen sterven. Het is een wet van de natuur.

Anne’s boom mag niet sterven vinden velen. In zijn levende cellen draagt hij de herinnering aan Anne’s blik en dat maakt Anne levend. Zolang de boom leeft, al is het maar een beetje, is Anne niet dood. De wens de geschiedenis ongedaan te maken wordt vertaald in de wens Anne’s boom te behouden. De boom heeft geen keus, die onderwerpt zich aan de loop der dingen. Mensen komen in opstand tegen het lot. Er zit iets heroïsch in maar ook iets bedenkelijks. Hebben we dan werkelijk een boom nodig om Anne te gedenken?

Anne Frank werd een icoon. Een icoon is een lege huls waarin mensen al hun verlangens, hun frustraties, hun behoefte aan bewondering, hun schuldgevoelens, hun minderwaardigheidscomplexen kunnen projecteren en sublimeren. Een icoon is losgezongen van zijn oorspronkelijke identiteit, zijn eigenheid. Anne Frank is inmiddels veel meer dan een intelligent en talentvol meisje dat een verschrikkelijke dood tegemoet ging. Anne is door de herdenkingsindustrie een voorwerp van verering geworden, waaruit haar persoonlijkheid totaal is verdwenen. Ze is een celebrity en onderhevig aan alle uitwassen van de celebrity-cultus. De bedevaartgangers, vaak uit de Verenigde Staten, die zich geen enkele voorstelling kunnen maken van de realiteit tijdens de oorlog, komen diep onder de indruk uit het Achterhuis, waar ze nog de echte kastanje konden zien, die Anne zag. Ze zijn diep onder de indruk van hun eigen emoties. Het is historisch rampentoerisme van het zuiverste water. Ik wantrouw die sentimenten, al zal ik niemand van kwade trouw beschuldigen.

De Duitse gevoelens ten opzichte van Anne Frank zijn een stuk gecompliceerder dan de Amerikaanse sentimentaliteit. Het Duitse volk heeft schuld bekend aan de moord op de Joden en op Anne en de afgelopen zes decennia die bekentenis vaak indrukwekkend vormgegeven. De schuld is zo met het Duitse verleden verweven dat er moeilijk afstand van kan worden gedaan. De schuld kan niet worden gedeeld of overgedragen of verjaard verklaard. Afgunstig bijna bewaken ze het alleenrecht op hun schuld. In het Joods Museum in Berlijn treffen we een vitrine aan met Anne Frank memorabilia. Het gaat over de kleine Anne, die tot haar vierde jaar in Frankfurt woonde. Over de periode erna, de periode in Nederland, de schuld van de Nederlanders die 100.000 van hun Joodse landgenoten lieten afvoeren, geen woord.

Dreigt Anne’s boom te worden gekapt dan mogen zeker Duitsers dat niet stilzwijgend laten passeren. Als de boom van Anne weg is, is er een tastbaar bewijs van de schuld verdwenen. Om in hun voorbeeldige schuldbekentenis te volharden moeten ze de boom verdedigen, zoals ze de barakken in Auschwitz, die op instorten staan, zouden moeten verdedigen. De tijd mag geen vat krijgen op de schuld. Ik begrijp dat, maar het heeft iets krampachtigs.

Hoe moeten we herdenken? Hebben we daar voorwerpen voor nodig? Plaatsen van herinnering? Monumenten? Ja, monumenten en rituelen zijn zinvol. Het verleden moet zichtbaar blijven. Sytze van der Zee heeft gelijk als hij in de Volkskrant van 21 november zegt dat we in Nederland nogal achteloos omspringen met de herinneringsplaatsen aan de Tweede Wereldoorlog, maar dat is nu net een verwijt wat de Anne Frankstichting, die voorstander is van het kappen van de boom, niet te maken valt. Het ritueel mag niet tot hysterie leiden.

Wat te doen? Het behoud van een oude boom die op den duur als een gebalsemd lijk in de tuin zal staan lijkt me geen goede manier van herdenken. Plant een jonge kastanje, als het enigszins kan een afstammeling van de huidige, noem hem Anne’s boom. Anne’s hoop op de toekomst en op de mensheid krijgt sterker gestalte in een levende boom dan in een dode tak.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden