Is boom-roos-vis na zestig jaar aan vervanging toe?

Leesmethode van Caesarius Mommers Beeld -

Zijn lesmethode ‘Veilig leren lezen’ was een doorbraak in het Nederlandse onderwijs. Zestig jaar later staat de aanpak van frater Caesarius Mommers nog als een huis, maar toch neemt de leesvaardigheid van kinderen al jaren af. Het is tijd voor een completere aanpak, zegt promovendus Sjak Rutten. 

Tien miljoen kinderen groeiden ermee op: ‘Veilig leren lezen’ van Caesarius Mommers (1925-2007). De methode van de Tilburgse frater is al sinds de jaren zestig de meest gebruikte methode voor Nederlandse en Vlaamse scholieren. Boom-roos-vis is inmiddels vervangen door ik-kim-sim, maar de basis is nog altijd hetzelfde: kinderen laten spelen met de samenstelling van woorden, waarbij er steeds nieuwe letters bijkomen.

Gelijke kansen

De methode had lang een monopoliepositie en heeft nog altijd een marktaandeel van 80 procent. Sjak Rutten promoveert vandaag aan de UvA op het leven en werk van de frater, en onderzocht het geheim van dit succes. Dat was mede te danken aan het momentum van de jaren zestig, legt hij uit. “Er speelden destijds drie serieuze problemen in het onderwijs. Ten eerste waren er veel zittenblijvers: sinds 1945 deed zo’n 11 procent van de leerlingen de eerste klas van de lagere school over, vooral vanwege een leesachterstand. Daarnaast ontstond er aandacht voor gelijke kansen, en voor de gebrekkige aansluiting van het kleuteronderwijs op het lager onderwijs, toen nog twee aparte scholen.”

In dat klimaat was er veel behoefte aan goede leesmethoden, zegt Rutten. Eind jaren vijftig waren er maar liefst 27 methodes in omloop, maar die voldeden volgens frater Mommers geen van alle. In zijn afstudeerscriptie voor de opleiding pedagogiek fileerde hij de methodes vakkundig en besloot het dan maar zelf te doen. In 1960 zag ‘Zó leren lezen’ het licht.

Een van de leesplankjes van Caesarus Mommers Beeld -

Het was een combinatie van twee bestaande methodes: de analytisch-synthetische methode (bekend van aap-noot-mies), gericht op leren lezen door klanken, en de globaal-methode die was gericht op het inprenten van hele woorden en zinnen. Het idee was dat leerlingen zo vanzelf gaan zien hoe een woord is opgebouwd. “Maar de globaal-methode werkt niet goed voor zwakke lezers”, zegt Rutten. “En de analytische methode heeft als nadeel dat het alleen voor klankzuivere woorden werkt. Bij een d die als een t klinkt, wordt het moeilijk.”

Gebalanceerde mix

De methode van Mommers, later omgedoopt tot ‘Veilig leren lezen’, gebruikt van beide filosofieën een beetje. Zijn aanpak gaat uit van hele woorden die uiteenvallen en weer worden samengevoegd. In jargon: alzijdig structureren. “De kinderen beginnen met verhaaltjes en halen daar woorden uit”, zegt Rutten. “Het idee en succes van Mommers is dat kinderen gericht werken aan het ontdekken en inoefenen van klank-letterkoppelingen.”

Toch gaat de leesvaardigheid van Nederlandse basisschoolleerlingen al jaren achteruit. In 2017 haalden fors minder leerlingen het streefniveau lezen aan het eind van de basisschool, bleek vorig jaar uit de Staat van het Onderwijs van de onderwijsinspectie: slechts 65 procent. Ook het leesplezier is in Nederland aanmerkelijk lager dan in veel andere landen.

Hoe komt dat toch? YouTube en Instagram zijn een deel van het antwoord. Maar het is ook een vicieuze cirkel, zegt Rutten. “Leesplezier hangt af van of je goed kúnt lezen. Frater Mommers hanteerde een driehoek: je moet véél lezen, dan word je er beter in, en dus krijg je er meer plezier in.”

Rutten durft niet te zeggen of het leesonderwijs slechter is geworden, maar goed leren lezen staat of valt volgens hem met goed onderwijs. Dat zit immers niet alleen in een goede methode, zegt hij, maar ook in het goed scholen van leraren en het aanbieden van genoeg materiaal om ieder kind op zijn eigen niveau te laten werken.

Daarnaast pleit hij ervoor dat er ook ná de basismethode van Mommers eenduidiger methodes komen voor de volgende fases: het voortgezet en begrijpend lezen. “Daarover bestaat te weinig consensus.”

Lees ook:
Nederlandse leerlingen rekenen en lezen slechter dan hun ouders

De Onderwijsinspectie maakt zich zorgen over de afglijdende resultaten van Nederlandse leerlingen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden