COLUMN

Is Amerika nog veilig voor de democratie?

Hans GoslingaBeeld Foto: Jörgen Caris

In de jongste editie van het blad Foreign Affairs vragen drie Amerikaanse politicologen zich af of Amerika nog wel veilig is voor de democratie. Alleen al het stellen van die vraag kan tot ongerustheid leiden, omdat de Verenigde Staten niet alleen de schepper zijn van de moderne democratie, maar sinds honderd jaar ook de belangrijkste hoeder van deze staatsorde.

In 1917 mengde de toenmalige president Woodrow Wilson zich in de Eerste Wereldoorlog onder het motto "Making the world safe for democracy". Hoe houdbaar is deze missie nog onder een president die zich in de eerste plaats richt op Amerika zelf en die bovendien sterke twijfels over zijn democratische gezindheid heeft opgeroepen?

Onregeerbaar door polarisatie

Het presidentschap van Donald Trump is de directe aanleiding voor de politieke wetenschappers om deze vraag op te werpen, maar zij zoeken de oorzaken van een mogelijke kentering in de jaren zestig. In die periode voerde president Lyndon B. Johnson de wetten in die de gelijke burgerrechten en het kiesrecht van de Afrikaanse Amerikanen, de nazaten van de slaven, moesten waarborgen.

Daarmee werd Amerika volgens de drie politicologen pas echt een democratie. Maar tegelijk was deze wetgeving, die formeel een eind maakte aan de blanke suprematie, vooral in de zuidelijke staten, het begin van een polarisatie die tot op de dag van vandaag voortduurt. "De meest conservatieve Democraat is nu progressiever dan de meest progressieve Republikein", constateerde de politieke denker Francis Fukuyama enkele jaren geleden.

Deze polarisatie, grotendeels langs raciale lijnen, heeft het land bijna onregeerbaar gemaakt. Zolang de twee grote partijen een ideologisch gemengde aanhang hadden, was er voldoende basis voor het compromis. Door heroriëntatie onder het electoraat is die basis de laatste jaren volledig verdwenen. Sterker nog, Trump maakte tijdens de campagne zijn tegenstander Hillary Clinton uit voor "een schurk die moest worden opgesloten" en de media die hem bekritiseerden voor "vijanden van het volk".

Missing middle

In Europa, ons land niet uitgezonderd, doet zich deze polarisatie op basis van dezelfde sentimenten ook voor, zij het dat de politieke uitkomsten worden getemperd door stelsels die genuanceerder zijn dan het tweepartijensysteem in de Angelsaksische wereld, dat geen ruimte biedt voor schakeringen zoals in Nederland of heroverweging van de stem zoals in Frankrijk.

Van progressieve zijde is dit systeem ons hier vaak ten voorbeeld gehouden vanwege de duidelijkheid die het de kiezers zou bieden. Daarom zou het democratischer zijn dan ons coalitiestelsel, met zijn schemerzones en eeuwige compromissen. De absolute uitkomsten (Trump, Brexit) laten echter het tegendeel zien: geen uitdrukking van de volkswil maar van de diepe verdeeldheid onder het volk.

Van dat andere vermeende voordeel, een grotere bestuurlijke slagvaardigheid, is ook niets gebleken. Net als zijn voorganger Obama heeft Trump te maken met een missing middle, een ontbrekend midden. Dat leidt tot verlamming van het openbaar bestuur, dit weekend mogelijk tot sluiting van overheidsdiensten. Fukuyama muntte er de term 'vetocratie' voor. Juist daardoor zijn de ongeruste politicologen beducht voor de verleiding om bij de uitvoerende macht zaken door te drukken.

Niet dat zij een staatsgreep vrezen. Veeleer zien zij een weg van kleine, onopvallende stappen om de institutionele tegenmachten te marginaliseren of stilaan uit te schakelen. Hongarije en Polen bieden in dit opzicht voorbeelden, landen met een democratische staatsorde die de neiging vertonen de volkssoevereiniteit niet langer te koppelen aan burgerlijke rechten en vrijheden, maar aan de wil van de meerderheid.

Klappen onder de gordel worden uitgedeeld

Ex-president Obama wees deze week in zijn eerste openbare optreden sinds zijn vertrek uit het Witte Huis op de democratie bedreigende praktijk van gerrymandering: stemdistricten zodanig herindelen dat de regerende partij er voordeel van ondervindt. Deze praktijk laat zien dat in de Amerikaanse democratie ondanks de Civil Rights Act en de Voting Act uit de jaren zestig nog altijd klappen onder de gordel worden uitgedeeld. Daarvan zijn vooral de Afro-Amerikanen de dupe.

De sentimenten die erachter schuilgaan baren de politicologen in Foreign Affairs terecht zorgen, en dan vooral de vrees voor verlies van oude machtsposities, vaak bemanteld door een hang naar tradities en oude, vertrouwde wereldbeelden.

In het geding is de vraag: blijft Amerika de multiraciale democratie die een halve eeuw terug in de wetgeving zichtbaar werd, of loopt het Grote Experiment met een staatsorde die gebaseerd is op vrijheid en gelijkheid na ruim twee eeuwen alsnog uit op een mislukking? Het antwoord raakt elk land in de democratische wereld.

Lees ook: 100 dagen Trump, 100 dagen blufpoker

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden