Is Al-Farabi een islamitische Kant? Kom nou toch!

'Als iets slecht is binnen de islam, zoals moslimsezelfmoordaanslagen, dan is Leezenbergs argument dat ófniet-moslims zich er óók aan schuldig maken, óf dat anderen('Amerika') ervoor verantwoordelijk zijn. En wat goed is, kaneigenlijk niet niet-moslims zijn.' De arabiste Machteld Allanantwoordt de filosoof Michiel Leezenberg die in L & G van 18februari schreef dat de islamitische wereld maar liefst tweeVerlichtingen heeft doorgemaakt.

Michiel Leezenberg maakt zich in zijn artikel 'De tweeVerlichtingen van de islam' schuldig aan wat tijdens mijn studie'het-lesbische-nonnen-in-de-Middeleeuwen'-argument werd genoemd,ofwel een a-historische redenatie. Zo'n nonnen-argument wordtingezet ter apologie of promotie van een modern fenomeen doormiddel van een projectie van dat fenomeen op het verleden.Iemand, ik weet niet meer wie, waarschijnlijk een vrouw uit dehoek van de zogenaamde gender-studies, had in de jaren '80 eenboekje geschreven waarbij ze aantoonde dat nonnen zich in deMiddeleeuwen te buiten gingen aan lesbische vrijages, waarmee zehun aparte identiteit vorm gaven. Het probleem is echter datmoderne begripsvorming ('lesbisch') ruw op historische situatiesgeplakt wordt, wat een nogal armetierig, maar ook belachelijkgeschiedbeeld oplevert, waarin middeleeuwse kloosters optredenals een soort vrouwencafé's of verenigingen voorhomo-emancipatie. Omdat het een puur apologetisch argument is,schiet het tekort als geschiedschrijving, en omdat het tekortschiet als geschiedschrijving, werkt het uiteindelijk ook nietals apologie.

Middeleeuws Andalusië fungeert in sommige academische kringenook als zo'n a-historische lesbische non, zoals ook Mat Herbenin zijn artikel van 11 februari liet zien. Een gewenste situatiein het heden (bijvoorbeeld de multiculturele, seculiere of 'open'maatschappij vol geëmancipeerde moslims) wordt in zijn geheelgeprojecteerd op de Middeleeuwen, waarbij de onderliggende ideeis dat de islam niet in de weg hoeft te staan als we zo'nmaatschappij verlangen. Sterker nog: Andalusië onderislamitische heerschappij fungeert als de moeder allermulticulti-maatschappijen. Eén stapje verder in deze redenatieen de islam is zelfs onmisbaar geworden voor zo'n 'open'maatschappij. Hoewel Leezenberg dit ontkent, en betoogt datHerben zijn genuanceerde visie geen recht doet, maakt hij zichwel degelijk schuldig aan deze wijze van redeneren.

Leezenberg voelt zich, net als onze gender-specialiste, ookgeroepen een modern fenomeen, in zijn geval de hedendaagse islam,te verdedigen tegen vooroordelen. Hij zoekt daarom iets positiefsom aan de islamitische geschiedenis op te leggen. Dat is 'deVerlichting' geworden, die hij associeert met rationalisme,secularisme, tolerantie, godsdienstkritiek, liberalisme, you nameit, geen slagwoord blijft onbenut.

En wat blijkt? De islam was zelfs eerder en beter verlicht danhet Westen!

Het doet mij als historicus pijn aan de ogen om eenmiddeleeuwse filosoof 'de islamitische Kant' of 'een islamitischeVoltaire' te horen noemen. Het doet noch recht aan al-Farabi,noch aan Kant. Het gaat mij hier echter nog om iets anders: defout die Leezenberg maakt de islamitische filosofie op te voerenin een apologie van de islam als geheel.

Wie begint met de studie van de geschiedenis van de islam,ontdekt dat de typische vragen van de middeleeuwse christelijkefilosofen, ook door filosofen in Bagdad en Andalusië gesteldwerden. Dat is een vrolijke ontdekking, omdat het laat zien dater veel vragen zijn die de middeleeuwse mens binden, al komt deéén uit Bagdad en de ander uit Parijs. Ik zou me kunnenvoorstellen dat ook Leezenberg deze ontdekking heeft gedaan ener net zo vrolijk van geworden is. Zó vrolijk, dat hij een graaidoet in de Europese achttiende eeuw en de islamitischemiddeleeuwse filosofie 'de eerste Verlichting' noemt van deislam. Bovendien voert hij die filosofie op als bewijs voor depotentiële verlichtheid van de islam. Het probleem is echter datde islamitische filosofie heel weinig zegt over de islam.

Ibn Rushd (Averroës) en de andere 'islamitische' filosofenzijn geen kerkvaders of heilige dogmatici, zoals bijvoorbeeld demiddeleeuwse christelijke filosoof Thomas van Aquino dat wel isvoor het katholicisme. Een moslim die wil weten hoe hij moetleven en een 'goede' samenleving moet stichten, zal niet naar IbnRushd grijpen, maar naar de Koran en naar hadithverzamelingen,waarin de woorden en daden van zijn profeet Mohammed opgetekendstaan. Al het islamitisch recht, het personenrecht, maar ook hetislamitisch 'staatsrecht' -de theorie van het kalifaat - put uitslechts deze twee kennisbronnen: de Koran en de hadith. Er isgeen ruimte voor de ratio als zelfstandige kennisbron, zoals inde filosofie. Er is weliswaar geleerde redenatie door eenreligieuze kaste (de oelama) mogelijk, maar dat is alleen omdatmen is overeengekomen dat deze redenatie door de Koran en hadithzou zijn toegestaan. Elke redenatie door een rechtsgeleerde isbovendien aan strikte regels gebonden: het mag alleen als deKoran en hadith geen uitsluitsel geven. Verder moeten Koran ofhadith altijd het uitgangspunt zijn van een eventuele analogie,en alle religieuze rechtsgeleerden moeten het over een gegevenredenatie eens zijn voordat die rechtskracht krijgt, wat óókweer zijn basis heeft in de hadith.

De islamitische filosofen, kortom, leren ons niets over hetislamitisch recht. En het is niet de islamitische filosofie, maarhet islamitisch recht op basis waarvan het individuele moslimseleven én de ideale islamitische maatschappij moeten wordeningericht. De inrichting van zo'n ideale maatschappij op basisvan het islamitisch recht vormt de kern van de islam alsgodsdienst. Anders gezegd: de 'islamitische' filosofie borduurtwat voort op de Griekse filosofie, terwijl het islamitische vande islam te vinden is in het recht, dat zich niet op Plato enAristoteles baseert, maar uitsluitend op Koran en hadith.Leezenbergs focus op de 'islamitische' filosofie verhult dat defilosofie helemaal niet meedoet in de islam. Daarnaast is er inde middeleeuwse filosofie geen Verlichting in deachttiende-eeuwse zin te vinden, tenzij je het begrip Verlichtingzo algemeen definieert dat het zijn betekenis verliest.

In een westerse cultuur is het helemaal niet erg om te zeggendat iets is ontleend aan een andere of vroegere cultuur. Zozeggen we heel gemakkelijk en zonder schaamtegevoel dat allefilosofie 'niet meer dan voetnoten zijn bij Plato' of dat in dearchitectuur van een kerk 'moorse invloeden' zichtbaar zijn.Sterker nog: imitatie of adaptatie van vreemde of vroegerecultuurelementen wordt vaak juist gezien als een teken van deflexibiliteit of vitaliteit van een cultuur.

Voor een islamapologeet als Leezenberg ligt dat anders. Alsiets slecht is binnen de islam, zoals moslimsezelfmoordaanslagen, dan is zijn argument dat óf niet-moslims('Tamils') zich er óók aan schuldig maken, óf dat anderen('Amerika') ervoor verantwoordelijk zijn. En wat goed is, kaneigenlijk niet niet-moslims zijn. Adam was een moslim

Hierin vinden de islam en de niet-moslimse islamapologieelkaar. Ofschoon de islam als laatste van de driemonotheïstische godsdiensten op het historische podiumverscheen, leert de islam dat ze de eerste was. Adam was eenmoslim, Abraham ook, net zoals Mozes en Jezus. Populaire westerseislamapologeten als Karen Armstrong lossen dit op door te sprekenvan 'Abrahamitische godsdiensten', waarmee het onderscheid tussende drie eenvoudig wordt opgeheven. Allemaal even 'goed', kinderenvan één vader. Het is opvallend dat juist mensen als Armstrong,die de mond vol hebben van 'diversiteit' en van 'respect entolerantie' voor de Ander, niet weten hoe snel ze de Ander vanzijn anders-zijn moeten beroven. Haar zogenaamde humanisme leidttot moord op de geschiedenis, historicide - als zo'n woordbestaat - omdat het bij voorbaat onmogelijk wordt gemaakt eenreligie in zijn historische bijzonderheid te onderzoeken. Hetdoodt het wetenschappelijk onderzoek, omdat het een puur politiekprogramma is. Spreken van 'Abrahamitische godsdiensten' maakt vaneen christen een soort moslim. Alsof je zou beweren dat een vrouween soort man is, of een neger een soort blanke, en dat jedáárom niet mag discrimineren.

Het islamitische idee van Abraham en Jezus als moslims sluitnauw aan bij Armstrongs quasi-historische bevindingen: volgensmoslims kunnen joden en christenen hun ware aard terugvinden inde islam. Maar ze hoeven zich niet per se te bekeren: het isgenoeg als ze zich onderwerpen aan het islamitisch gezag. Hunaparte identiteit komt daarbij wel te vervallen. Ze krijgen eennieuwe identiteit opgeplakt, die hun status van onderwerping aande islam juridisch vorm geeft. De islamisering van joden enchristenen, die voortaan door het leven moeten als ahl al-kitab,Mensen van het Boek, houdt onder meer in de betaling van eenspeciale belasting. Wie niet betaalt, mag gedood worden. Ditsysteem, dat ook in Andalusië onder islamitische heerschappijopgeld deed, wordt ons door islamapologeten als 'principiëleislamitische tolerantie' in de maag gesplitst, inderdaad, als eensoort Verlichting avant-la-lettre.

Niet alleen niet-moslims, maar ook hun ideeën worden in deislam geïncorporeerd. Zoals een christen 'eigenlijk' een(afgedwaalde) moslim is, is bijvoorbeeld ook de modernewetenschap van moslimse origine. Ga maar na: zonder de islamhadden de niet-moslims Aristoteles niet gekend en dus ook geenmoderne wetenschap. Wie goed luistert, hoort soortgelijkeredenaties overal, geuit door moslims en niet-moslims.Mensenrechten bijvoorbeeld is ook een moslims idee. Er bestaatzelfs een 'Universele Islamitische Verklaring van de Rechten vande Mens', natuurlijk een contradictio in terminis, omdat dézemensenrechten alleen voor moslims gelden, en dus per se nietuniverseel zijn. Democratie: onder de sharia krijgt de waredemocratie gestalte, zoals de fundamentalist Tariq Ramadan endiverse islamdeskundigen ons voorhouden. De Tempelberg inJeruzalem: 'eigenlijk' een moslims heiligdom. De islam zou ookde wetenschap stimuleren en de Koran 'voorspelt' zelfs deatoombom en de manier waarop een foetus groeit in de baarmoeder.Leezenberg zelf schrijft in een artikel over islam en Darwin: 'Erstaan passages [in de Koran] die je met een beetje goede wil bestals aankondigingen van de evolutieleer kunt duiden.'

Een variatie op deze islamisering van niet-islamitischepersonen en ideeën geeft Leezenberg in zijn artikel over de'twee Verlichtingen' van de islam. Hij beschrijft pogingen vannegentiende-eeuwse islamitische maatschappijen zichstaatsrechtelijk te hervormen. Dat doen ze door afstand te nemenvan het islamitisch recht, en grondwetten in te voeren. Dezeaanzet tot secularisatie noemt Leezenberg de 'tweede periode vanislamitische Verlichting' (de eerste Verlichting was die van defilosofen). Maar wat is er 'islamitisch' aan deze secularisatie?Hoe kan secularisering überhaupt religieus zijn? Dat kan alleenals je het idee van secularisatie, net als de evolutieleer, dedemocratie, de atoombom en andere niet-islamitische ideeën, bijde islam inlijft als islamitische ideeën. Deze inlijving lijktop modernisering van de islam en wordt als zodanig doorLeezenberg ook toegejuicht. Het punt is dat juist de islamiseringvan het secularisme de zo gezochte secularisatie van de islam inde weg staat. Alleen als de islam de mensenrechten demensenrechten kan laten, de politiek de politiek, de wetenschapde wetenschap - en de christenen de christenen -, is er sprakevan werkelijke secularisering.

Leezenberg schaart alle in zijn ogen 'goede' ontwikkelingenonder de door hem zelf bedachte 'tweede islamitischeVerlichting'. Zo perst hij ook Arabische christelijkeintellectuelen, die tijdens de inzakking van het Ottomaanse rijkeen seculiere maatschappij verlangden in het Midden-Oosten, onderdie noemer. Iemand als Farah Antoun, die vond dat de taal, enniet de religie, de Arabieren verbond. Een seculier Arabischnationalisme, en niet de islam, zou volgens hem de Arabierenverenigen. Is het Arabisch nationalisme verlicht? Misschien omdathet een seculiere maatschappij zou voorstaan, als we Leezenbergvolgen. Maar Leezenberg noemt dit seculariseren juist weeronderdeel van een 'islamitische' Verlichting. Hoe kun je eenchristen die de macht van de islam wilde terugdringen'islamitisch' noemen?Gezwam met een missie

Bij Leezenberg is er geen touw aan vast te knopen, maar hetis eigenlijk heel eenvoudig. Er is, helaas voor de christenen enjoden in het Midden-Oosten, geen Arabisch nationalisme mogelijkgebleken zonder de islam. Een seculier Arabisch nationalisme kanniet bestaan. Waarom niet? Omdat de Arabieren één groot dinggedaan hebben in de geschiedenis, datgene waaraan ze hunidentiteit en trots ontlenen: de kolonisatie van een groot gebieddoor de islam. De taal van de Koran, het Arabisch, was daarvaneen belangrijk vehikel. Etnisch-Arabisch zijn, Arabisch sprekenen moslim-zijn vallen praktisch samen in het Midden-Oosten. EenArabisch-sprekende christen of jood is dus niet alleen geenmoslim, een gemankeerde gelovige dus, maar ook een gemankeerdeArabier, zoals ook niet-Arabische moslims in Arabische ogengemankeerde moslims zijn. Een Arabische jood of een Arabischechristen is feitelijk een oxymoron in het Midden-Oosten. Moslimsmet macht en aanzien (zoals de koningen van Jordanië en Marokko)noemen zich 'afstammeling van de profeet' en zijn dus perdefinitie Arabisch. De grondlegger van de bekendsteArabisch-nationalistische beweging, de Baath, was weliswaar eenchristen, maar hij bekeerde zich aan het einde van zijn leven totde islam, zo wil althans de Iraakse nationalistische propaganda.De boodschap: een zuivere Iraakse nationalist kan geen christenzijn. En denk ook eens aan het zogenaamd 'seculiere' nationalismevan de PLO van Yasser Arafat, die de Egyptische MoslimBroederschap tot zijn grootste inspiratiebronnen rekende, enzichzelf bestempelde als politiek-spiritueel erfgenaam van deMoefti van Jeruzalem.

Deze gevoelens van Arabisch-islamitische superioriteitbestaan, en ze zijn mede schuldig aan de mislukking van waarlijkseculiere, pluralistische maatschappijen, waarin niet-moslims ofniet-Arabieren een volwaardige plaats kunnen innemen. Maar datwil er bij Leezenberg niet in. Hij wijt de Midden-Oostendictaturen aan 'een scheefgelopen proces van modernisering'.

Ook hier wordt alles ingezet om de islam te vrijwaren vankritiek. Dat Iran een islamitische dictatuur is, ligt volgensLeezenberg aan het feit dat de sharia tot grondwet is gemaakt,wat 'geen precedenten heeft in de islamitische wereld'. Eengrondwet is een westers, modern idee, en volgens Leezenberg heeftIran, door een islamitische grondwet in te voeren 'éénVerlichting teveel' doorgemaakt. Eén Verlichting teveel. Wat eenakelig eufemisme trouwens voor het laten verdwijnen vandissidenten en het ophangen van zestienjarige meisjes vooroverspel.

Té westers dus, Iran, té modern. Het is gezwam, maar gezwammet een missie: als Iran een islamitische dictatuur is, beweertLeezenberg, ligt dat aan een westers idee, namelijk aan deinvoering van een grondwet, en niet aan de islam. Waarschijnlijkligt de atoombom die we straks op ons hoofd krijgen, volgensLeezenberg ook aan een westers idee. O nee, wacht even, dieatoombom die stond al in de Koran, dat is waar ook.

Ook bij de naam Mohammed Abduh bleven mijn ogen haken. IsAbduh werkelijk een seculier, modernistisch, rationalistischdenker, zoals Leezenberg ons voorspiegelt? Ik denk het niet, wantdan zou hij vast geen grootmoefti van de orthodox-conservatieveAzhar-universiteit zijn geworden, wat Leezenberg onvermeld laat.Of heeft Abduh soms ook 'één Verlichting teveel' doorgemaakt?

Ik zou willen beweren dat Abduh, samen met zijn leermeesteren maat Jamal ad-Din al-Afghani, de filosofische grondleggerszijn van het moderne moslimfundamentalisme. De keten al-Afghani,Rashid Rida, Hassan al-Banna, Sayyid Qutb is een bijzondervloeiende. De verhitte gesprekken die ruim honderd jaar geledenin een Caireens café onder leiding van Jamal ad-Din al-Afghaniwerden gevoerd, spitsten zich toe op de vraag hoe het in godsnaamzover had kunnen komen dat de oemma (de islamitische natie) haarpolitieke macht aan het verliezen was, en hoe dit kosmischeonrecht zo snel mogelijk weer ongedaan zou kunnen worden gemaakt.

Al-Afghani en Abduh zou ik karakteriseren als reactionairen,niet als Europese Verlichtingsadepten. Hun motivatie om de islamte hervormen was gericht op het herstel van het kalifaat. Zewaren inderdaad bereid om een beetje rond te kijken buiten deeigen cultuur, maar dat was omdat ze dachten dat het Westen detrukendoos van de macht in handen had. Al-Afghani betoogt inverschillende geschriften dat de moderne wetenschap de macht vande westerse wereld verklaart. Daarom moet de islam die wetenschapóók gaan omhelzen, en wel als zijnde 'islamitisch'.Soortgelijke redenaties vinden we ook bij Tariq Ramadan. Ik weetniet of je dit modernisering van de islam moet noemen. Het iseerder islamisering van de moderniteit. Met de EuropeseVerlichting heeft het, wederom, weinig te maken.

Bij de 19de-eeuwse herontdekking en 'verering' van Averroës,waar Leezenberg zo blij van wordt, laat hij onvermeld dat hetmaar een handjevol, meest christelijke intellectuelen was inBeiroet dat Averroës las. Een beetje mager onderdeel dus vanLeezenbergs 'tweede islamitische Verlichting'. Daarbij komt, datAverroës feitelijk westerse literatuur was geworden. Terwijl demoslimse orthodoxie Averroës' werk als heidens had verworpen enzijn boeken in Andalusië waren verbrand, werd het werk in hetWesten levend gehouden door zijn joodse leerlingen en in dechristelijke scholastiek, tot een aantal van zijn geschriften inde negentiende eeuw, door het werk van Duitse Oriëntalisten,opnieuw beschikbaar kwam in de Arabische wereld. Tot op de dagvan vandaag is de Averroës-interpretatie een niet-moslimseaangelegenheid gebleven.

Let wel: het gaat me er niet om van wie Averroës is. Maar alsde islam hem niet lust, wie zijn wij dan om hem tot islamitischerfgoed te verklaren?

Het laatste stukje verwarring dat Leezenberg sticht, is hetislamfundamentalisme aan te duiden als 'islamitisch leninisme'.Waarom zou je zoiets doen? Schieten we iets op met die analogie?Hij omschrijft dit 'leninisme' als 'ideologische scherpslijperij,de nadruk op de noodzaak van propaganda en partijorganisatie,intolerantie van afwijkende meningen en machtsblokken'. Ook hierweer die nietszeggende slagwoorden, die uitsluitend bedoeld zijnom tegenover de 'klassieke islam' te stellen, waarin dit soortkwaad volgens Leezenberg niet voorkomt.

Toch is het interessant, niet omdat we er wijzer van worden,maar omdat het iets verraadt van Leezenbergs denktrant, die doorveel mensen wordt gedeeld. Er is sprake van een 'klassieke' islamdie ongeperverteerd is, open, verlichtingsbereid, en een modern'islamitisch leninisme' dat, net als het echte leninisme, deoorspronkelijke leer heeft gecorrumpeerd. Om in Leezenbergsterminologie te blijven: het (islamitisch) leninisme is als hetware 'één Verlichting te ver'.

We mogen dus de islam niet beoordelen naar zijnverschijningsvormen, net zoals we het communisme niet mogenbeoordelen naar het leninisme. Het is de nobele taak van deintellectueel de dieper liggende, onzichtbare waarheid omtrentde islam te ontsluieren en aan beleidsmakers voor te leggen,zoals Leezenberg met zijn stuk zegt te beogen.

Ik moest hierbij denken aan Bernard-Henri Lévy, die ooitheeft opgemerkt dat er niets anders of eigenlijkers aan hetcommunisme is dan de vorm die het in de Sovjet-Unie heeftaangenomen. Met andere woorden: er ís niets dan de Goelag, destaatscontrole, de onvrijheid. De gestalte is de inhoud.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden