Irritant en levensgevaarlijk

Tijgermug (Trouw)

Een op de zeventien mensen sterft door een muggenbeet. En waarom wordt de ene mens meer gestoken dan de andere? Bioloog Bart Knols schreef een boek over de mug.

Zelf steekt Bart Knols zeker een keer per jaar zijn arm in een bak met muggen en laat zich steken. Het lichaam went namelijk aan muggengif. Dat verklaart ook waarom het lijkt alsof kinderen veel vaker worden gestoken dan volwassenen. Dat is meestal niet zo, maar volwassenen zijn al vaker gestoken en krijgen minder en kleinere bulten.

Knols houdt zich al twintig jaar bezig met muggen. In zijn boek ’Mug’ ontrafelt hij enkele fabeltjes over de insecten. Zo helpen apparaten met ultrasone geluiden die worden verkocht tegen muggen niet. Ook het eten van knoflook of het drinken van bier houdt ze niet op een afstand. Insmeren met citronella helpt maar kort. Eigenlijk is DEET het enige middel dat helpt, vooral in de tropen. En klamboes natuurlijk.

Wie in Nederland veel last van muggen heeft doet er goed aan zijn omgeving te inspecteren. Muggen hebben water nodig. Knols: „Vaak denkt men bij stilstaand water aan meertjes en vergeet men dat in een dakgoot ook water kan blijven staan. Voor een mug is een blikje waar nog wat regenwater in staat voldoende.”

In zijn boek beschrijft hij de fascinerende levensloop van de mug. Een vrouwtjesmug paart meestal maar een keer in haar leven. De spermatozoïden houdt ze bij zich in haar onderlijf om als het nodig is eitjes mee te bevruchten. Eitjes legt ze op een plek waar water is, om haar kroost vervolgens aan hun lot over te laten. Larven doorlopen verschillende stadia. Het gevaarlijkste moment is als ze hangend aan het wateroppervlak hun skelet moeten laten uitdrogen. Dat duurt kort, maar kikkers kennen het verschijnsel en zijn dol op jonge muggen. Dit is de nuttige fase van de mug. Larven dienen als voedsel voor andere dieren zoals vissen en kikkers en met hun mondjes filteren ze wateroppervlak. Een gebied als de Everglades in Florida zou niet kunnen bestaan zonder muggen.

Bijna twee weken na de bevruchting vliegen de muggen uit. Mannetjes leven kort, en zullen alleen vrouwtjes proberen te bevruchten. Vrouwtjes hebben bloed nodig voor de ontwikkeling van hun eitjes. De mens is een geschikt reservoir en ook betrekkelijk machteloos tegen de mug. Muggen komen af op het koolzuurgas dat wij uitademen.

In Nederland veroorzaken muggen vooral jeukende bulten en verstoren de slaap, maar in grote delen van de wereld zijn ze levensgevaarlijk. Knols is tijdens zijn werk in Afrika negen keer geïnfecteerd met malaria: „Dat is niet leuk, maar ik heb toegang tot medische zorg. Veel mensen in Afrika niet. Een mug moet de huid doorboren om bloed op te kunnen nemen. Ze versnijdt als het ware een haarvat en mengt dan bloed met speeksel. Anders kan ze het niet opnemen. Een schoteltje bloed in de slaapkamer zal dan ook niet helpen. In laboratoria worden wel muggen geweekt door met bloed gevulde condooms op te hangen. Dat werkt wel.”

Het spuug dat ze achterlaat in het lichaam veroorzaakt een allergische reactie en jeuk, maar kan ook ziekten overbrengen, zoals malaria, het denguevirus of knokkelkoorts, of lymfatische filariasis, een zwaar verminkende ziekte ook bekend als olifantsbenen.

Ieder zeventiende sterfgeval in de wereld is het gevolg van een muggenbeet. Het gevaar wordt volgens Knols hier nog zwaar onderschat: „Het West-Nile virus bijvoorbeeld circuleert onder trekvogels. Muggen brengen het weer over op de mens. In 2007 vond midden in de zomer een zware ’griepuitbraak’ plaats in Italië, in een dorpje in de buurt van Ravenna. Het bleek om het Chikungunya-virus te gaan, een tropische ziekte die gepaard gaat met hoge koorts en was overgebracht door tijgermuggen. Dat gevaar lopen we hier ook. We importeren het zelf, onder meer door de geluksbamboe plantjes uit China. In 2005 werden er bij een kweker in het Westland heel agressieve kleine zwarte muggen aangetroffen, tijgermuggen. Dat zijn ideale overbrengers van virussen zoals Dengue en Chikungunya. Het is een mug die overdag steekt. Ze kunnen wel dertig verschillende virussen bij zich hebben, die beesten wil je hier gewoon niet.”

In zijn boek beschrijft de bioloog bijna wanhopig de strijd van wetenschappers tegen de onverschilligheid van politiek en importeurs in planten. Knols: „De gezondheidsrisico’s zijn groot, want als er eenmaal geïnfecteerde muggen hier zijn, worden mensen drager en krijg je het niet meer weg. Het schrijnende is dat we tot in de jaren vijftig hier nog malaria hadden en dat hebben weggekregen. Gewoon door van poeltje naar poeltje te gaan en met bestrijdingsmiddelen de muggen uit te roeien. We leven nu nog in een luilekkerland waarin muggen alleen jeuk veroorzaken. Over vijf jaar kan dat anders zijn.”

Wereldwijd worden er miljarden gestoken in de bestrijding van ondermeer de malariamug. Waarom wordt er zo weinig vooruitgang geboekt? Knols: „Er wordt enorm ingezet op nieuwe technologieën zoals het kweken van muggen die geen malaria kunnen overbrengen. Het gaat heel langzaam. Maar intussen er zijn wel goede bestrijdingsmiddelen. Waar het vooral aan ontbreekt zijn mensen die laarzen aantrekken en van broedplaats naar broedplaats gaan. In Kenia is 70 procent van de jongeren werkloos, zet ze in.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden