Iran wankelt op weg naar herstel

Er komt een einde aan de internationale sancties tegen Iran. Toch zal de economie van het land niet direct opbloeien, daarvoor is de corruptie te diep geworteld. En de conservatieve krachten verdedigen hun belangen.

Een gewone vrijdagochtend in een vestiging van de bekende Iraanse supermarktketen Sharvand. Het winkelend publiek laadt de boodschappenkar vol met pakken melk, zakken rijst, macaroni en frisdrank. Op de achtergrond klinkt pianomuziek. Aan niets is te merken dat Iran een bijzondere week achter de rug heeft. Toch werd afgelopen weekend aangekondigd dat de internationale economische sancties tegen het land worden opgeheven. Strafmaatregelen die de afgelopen tien jaar onder meer geleid hebben tot een enorme inflatie, spectaculaire prijsstijgingen en een zeer verzwakte economie.

Valt er van die sanctie-opheffing in de Iraanse supermarkt al wat te merken? "Nee hoor, helemaal niet," zegt Elli Sattari (32, eigenaar van een schoonheidssalon), een kleine, goedlachse vrouw. "De prijzen zijn nog steeds even hoog en het aanbod is niet veranderd. In tegenstelling tot de regering geloof ik ook niet dat de gewone burgers er op korte termijn veel van zullen profiteren. Pas over een jaar of twee zullen de positieve effecten voor ons voelbaar zijn, vermoed ik."

Zo denken veel burgers erover. Publiekelijk werd er dan ook niet veel enthousiasme getoond over het opheffen van de sancties. Toch zijn de meeste Iraniërs het er wel over eens dat het een goede zaak is dat Iran terugkeert op de internationale handelsmarkt. Zonder die opheffing zou er immers vrijwel geen kans bestaan voor het land om uit de economische malaise te geraken. Nu kan de regering echter rekenen op miljarden euro's aan inkomsten door onder meer de teruggave van bevroren tegoeden en de weer toegestane oliehandel met het Westen.

Maar wie denkt dat de islamitische republiek direct en moeiteloos een economische en culturele bloei tegemoet zal zien, kan nog bedrogen uitkomen. Een normale economie zou volgens analisten in het komende jaar in een situatie als de Iraanse op een groei van acht tot tien procent kunnen rekenen.

Maar het probleem is dat de economie in Iran niet zo normaal is en veel struikelblokken kent. Dat is ook de reden dat de belofte voor economische groei van president Rohani voor het komende jaar slechts een bescheiden 5 procent is.

undefined

Corruptie

Een belangrijk probleem is dat de huidige economische crisis in Iran niet alleen door de internationale sancties tegen het land wordt veroorzaakt. Met name de meer behoudende media in het land blijven erop hameren dat de opheffing van de sancties niet moet worden gezien als een magisch medicijn dat de economie in één klap weer zal genezen van al haar ziektes.

Mismanagement en corruptie zijn net zo goed belangrijke veroorzakers van de slechte economische situatie. Ze vierden hoogtij, vooral tijdens de regeringsperiode van voormalig president Mahmoed Ahmadinejad (2005-2013). Niet alleen worden daar nu de zure vruchten van geplukt maar ook zijn de praktijken zelf niet verdwenen, hoewel wat verminderd. Ook de vooraanstaande politicoloog Sadegh Zibakalaam waarschuwde deze week dat 'de duivel van de corruptie' nog altijd rondwaart.

Bovendien heerst er in het land een enorme bureaucratie die het internationaal zakendoen er nu niet bepaald makkelijker op zal maken. En dan bestaat er nog de kans dat de sancties (gedeeltelijk) opnieuw worden ingesteld wanneer Iran zich niet houdt aan de afspraken. Dat werd zondag meteen al duidelijk toen de Verenigde Staten meteen nieuwe maatregelen tegen Iran instelden vanwege twee testen met ballistische raketten die het land had uitgevoerd.

Er zijn nog steeds oude Amerikaanse sancties van kracht vanwege Irans vermoedelijke betrokkenheid bij terrorisme, waardoor de handel tussen de VS en Iran belemmerd wordt. Dit kan nadelige gevolgen hebben voor Europese bedrijven die bijvoorbeeld Amerikaanse leveranciers of financiers hebben.

De hindernissen zijn niet alleen economisch maar ook politiek van aard. Het grootste politieke struikelblok is de aanwezigheid van conservatieve krachten in Iran die niet zitten te wachten op de komst van buitenlandse bedrijven. Eén zo'n belangrijk machtsblok is de Revolutionaire Garde. Dit eliteleger ziet zich als bewaker van de ideologie van de Islamitische Revolutie van 1979 en het gedachtengoed van wijlen ayatollah Khomeini, voormalig geestelijk leider en grondlegger van de islamitische republiek. Het is geen geheim dat een groot deel van de Iraanse economie in handen is van deze Revolutionaire Garde. De organisatie neemt op veel gebieden een monopoliepositie in.

De gardisten willen dus graag de status quo handhaven omdat hen dit economische winst oplevert. Het zou hen niet goed uitkomen wanneer er door het opheffen van de sancties veel buitenlandse concurrenten op de markt verschijnen. Ook de leden van de Basiej, het aan de Garde gelieerde enorme vrijwilligersleger, zijn zeer kritisch over de terugkeer van Iran op de internationale handelsmarkt.

Zelfs geestelijk leider ayatollah Khamenei, die het laatste woord heeft in Iran, is van mening dat Iran zich beter kan richten op het versterken van de binnenlandse economie. Hij pleit onophoudelijk voor het opvoeren van de binnenlandse productie en stimuleert het regeringsbeleid waarbij consumentenleningen worden verstrekt voor de aanschaf van Iraanse goederen, zoals auto's en huishoudelijke apparatuur van eigen stal. Amerika vertrouwt hij nog steeds voor geen cent, zoals afgelopen dinsdag in zijn brief aan president Rohani opnieuw duidelijk werd : "De regering moet op haar hoede blijven voor het misleidende gedrag van Amerika.'

undefined

Zelfredzaamheid

De opgeheven sancties zijn op zichzelf niet voldoende om de Iraanse economie nieuw leven in te blazen, vindt ook hij. Hij riep de regering dan ook op tot een beleid van economische zelfredzaamheid en een 'economie van verzet'. Dat staat haaks op president Rohani's visie van een open Iran, florerend op de wereldmarkt.

Voor Rohani wacht nu de zware taak om de zwakke groei op korte termijn, sinds het zes maanden geleden gesloten atoomakkoord, te versterken voor de lange termijn. Dit zou kunnen mislukken wanneer er volgende maand tijdens de verkiezingen een parlement wordt gekozen dat vijandig staat tegenover economische hervormingen. Want om zijn hervormingsprogramma van het zogenaamde Zesde Ontwikkelingsplan te kunnen uitvoeren heeft Rohani een parlement nodig dat de plannen kan omzetten in concrete wetgeving.

Het huidige parlement wordt in sterke mate gedomineerd door conservatieven. De uitkomst van de parlementsverkiezingen volgende maand kan dus zeker een beslissende rol spelen in zowel de economische als culturele koers die het land in de toekomst zal gaan varen.

Maar nadat het goede nieuws van de opheffing van de sancties vorig weekend bekend werd gemaakt kwam de Raad van Hoeders in actie. Dit conservatieve machtsblok is onder meer verantwoordelijk voor het goedkeuren van kandidaten voor de verkiezingen. De Raad liet direct weten dat zij er alles aan zal doen om te voorkomen dat het hervormingsgezinde en gematigde kamp een verkiezingsoverwinning zal behalen. Inmiddels is bekend geworden dat al zeer veel hervormingsgezinde kandidaten zijn afgewezen.

De Raad zendt hiermee een belangrijk signaal uit naar iedereen die een belangrijke rol voor Iran ziet in het globaliseringsproces. De boodschap luidt dat een terugkeer van de islamitische republiek op de economische wereldmarkt alleen mag plaatsvinden op voorwaarden van conservatieve machten. En dus niet op voorwaarden die door de markt worden gedicteerd.

Het grote wantrouwen tegen westerse mogendheden is erg diep verankerd in de Iraanse cultuur en wordt gevoed door het verleden, bijvoorbeeld door de periode van de Kadjarendynastie (1796-1925) waarin Rusland en Groot-Brittanië binnen Iran zowel economische als politieke macht wisten te verkrijgen.

Tijdens de Tweede Wereldoorlog bezette Groot-Brittanië het zuiden van Iran terwijl Rusland het noorden innam. En Groot-Brittanië en Amerika hadden voor de Islamitische Revolutie van 1979 een groot aandeel in de Iraanse olie-industrie. De angst bestaat nu dat de westerse grootmachten opnieuw een (te) dikke vinger in de Iraanse economische en politieke pap zullen krijgen en de Iraanse onafhankelijkheid op die manier zullen aantasten.

Of het nu gaat om wereldwijde concurrentie, buitenlandse investeringen of toerisme; de conservatieven willen er daarom zeker van zijn dat de globalisering van Iran het huidige machtsevenwicht in het land niet verstoort. En dat al die vernieuwingen niet fungeren als een soort van paard van Troje waarmee een culturele invasie wordt binnengehaald.

De Iraanse autoriteiten hebben nu al genoeg moeite de westerse 'decadentie' buiten de deur te houden in deze tijd van satelliettelevisie en sociale media.

Want het beschermen van de Iraanse cultuur met haar islamitische waarden is voor de conservatieve machthebbers van het grootste belang. Vandaar de hoge mate van censuur die in het land heerst. De gematigde president Rohani had tijdens zijn verkiezingscampagne beloofd deze censuur in te perken en voor meer artistieke en persoonlijke vrijheid te zullen zorgen.

undefined

Zweepslagen

Tot nu toe is daar weinig van terechtgekomen, weten ook de acteurs van de theatergroep 'Nieuwe Golf'. Ze zitten in de foyer van een klein, gezellig theater in het noorden van de stad waar veelal experimentele voorstellingen worden gegeven.

"Het artistieke klimaat is zeker niet vrijer geworden sinds het aantreden van president Rohani,"zegt acteur Mansoer Navaseri (52) terwijl hij bedachtzaam aan zijn grijze baardje plukt. "Dat merken niet alleen wij als acteurs maar dat geldt ook voor andere artiesten en schrijvers. Deze week zijn er bijvoorbeeld twee dichters het land uit gevlucht omdat ze veroordeeld waren tot zweepslagen en lange gevangenisstraffen."

"Wij hopen wel dat er met de opheffing van de sancties meer contact met het Westen zal komen en daarmee ook meer artistieke vrijheid. Maar het zal tijd kosten en het zal niet makkelijk zijn. Daar moet je realistisch in zijn. President Rohani wil wel van alles maar de conservatieven werken hem tegen. En artiesten, schrijvers en journalisten functioneren dan juist vaak als pionnen in een intern machtsspel."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden