Iran kan een betere vriend zijn dan Saudi-Arabië

De nucleaire onderhandelingen tussen Iran en de internationale gemeenschap gaan een cruciale fase in. Is het tijd om Iran in de armen te sluiten?

Als er één land niet zit te wachten op een nucleair akkoord met Iran, dan is het - naast Israël - Saudi-Arabië. De belangrijkste bondgenoot van het Westen in de Golfregio vreest voor zijn positie als zijn aartsvijand Iran salonfähig wordt. En misschien wel terecht: want zou Iran eigenlijk niet een veel geschiktere vriend zijn in het Midden-Oosten dan Saudi-Arabië?

Dat vindt Gregory Gause wel een aardig gedachte-experiment. De hoogleraar aan de Bush School of Government and Public Service in Texas is een kenner van de Amerikaans-Saudische relaties. Eén ding kan hij in ieder geval vaststellen: Saudi-Arabië is in de Verenigde Staten veruit de minst populaire bondgenoot ter wereld. "Veel mensen hier denken dat het in feite een fragiel land is, dat elk moment kan imploderen - van de monarchie begrijpen Amerikanen weinig, dat vinden ze een anachronisme."

Bovenal is er het wahabisme, de orthodoxe interpretatie van de soennitische islam, die in Saudi-Arabië de staatsgodsdienst vormt. Het maakt het land tot een van de meest onvrije, gesloten samenlevingen ter wereld, waar vrouwen, minderheden en dissidenten weinig in te brengen hebben en onderdrukt worden. De Saudiërs hebben hun strikte geloofsovertuigingen met hulp van hun oliemiljarden bovendien naar de hele wereld geëxporteerd, waar ze onder de noemer salafisme miljoenen mensen inspireren - soms tot extreme daden. "Weliswaar steunt de Saudische overheid IS niet, er is wel degelijk een verband", zegt Gause.

Nee, dan Iran. Dat land staat ook niet bekend als de meest vrije samenleving ter wereld, maar het heeft een pluriform politiek systeem dat deels democratisch is en het biedt zijn burgers meer vrijheden dan Saudi-Arabië. "Het is een enorm land met best wat pluspunten - het heeft bijvoorbeeld een enorm reservoir aan talent en intellectueel kapitaal", zegt Gause. "Ook al hebben ze in Iran niet veel geld, ze hebben wel goede universiteiten en een goed opgeleide bevolking."

Dat Iran dingen te bieden heeft die in feite goed aansluiten bij wat het Westen ook belangrijk vindt, beaamt Hooman Majd, een Iraans-Amerikaanse schrijver die verschillende boeken schreef over Iran. "Je zou kunnen zeggen dat Irans interpretatie van de islam en zijn regeringsvorm - ook al zijn ze niet ideaal als het om mensen-, vrouwen-, en burgerrechten gaat - veel minder bedreigend zijn voor het Westen dan de extremistische, salafistische en wahabitische islam van Saudi-Arabië. Zeker als het gaat om de aantrekkingskracht op bijvoorbeeld Europese moslims."

In het verlengde daarvan is Iran potentieel een veel geschiktere bondgenoot in de strijd tegen Al-Qaida en IS, clubs waar Saudi-Arabië een ambivalentere verhouding toe heeft - vanwege de raakvlakken op geloofsgebied - dan Iran. "De groepen die wij in het Westen als de gevaarlijkste beschouwen, zijn dezelfde groepen die Iran bestrijdt", zegt Majd. Vandaar dat Iran en de VS in bijvoorbeeld Irak al min of meer samen optrekken tegen IS - ook al gebeurt dat niet officieel.

Toch is een strategische pirouette in het Midden-Oosten nog ver weg. Van Iraanse zijde blijft er namelijk een fundamenteel probleem, zegt Gause, en dat is dat Irans staatsideologie gebouwd is op anti-Amerikanisme.

"Khamenei, de Geestelijk Leider (en de machtigste man van het land, red.), heeft echte angsten en argwaan jegens de Amerikanen, en ik denk niet dat dat gaat veranderen. Volgens Khomeini (voorganger van Khamenei en stichter van de Islamitische Republiek, red.) vormden de Amerikanen de grootste bedreiging voor Iran en de islam. Dat gedachtengoed is niet makkelijk te wijzigen. Er zijn wel Iraniërs die zeggen dat de VS een gewoon land is, maar niemand kan daar politiek overleven als-ie voorstelt bondgenoot van de VS te worden."

undefined

Anti-Amerikanisme

Dat anti-Amerikanisme vertaalt zich bovendien naar een felle anti-Israëlische retoriek, die volgens Gause op haar beurt voorkomt dat de Amerikanen op korte termijn Iran als bondgenoot zullen accepteren. "Hoe gespannen de relatie tussen president Obama en de Israëlische premier Netanyahu ook is, de relatie met Israël is een fundament voor de VS. Saudi-Arabië zegt ook wel eens nare dingen over Israël, maar daar komen ook vredesvoorstellen vandaan. Tegen Israël zijn is geen uitgangspunt van het buitenlandbeleid van de Saudiërs."

Majd zegt iets soortgelijks. "Saudi-Arabië is niet bepaald de ideale bondgenoot, behalve dan dat het bases voor Amerikaanse troepen heeft geboden, en een grootafnemer is van vooral militaire producten. Maar het land staat niet lijnrecht tegenover het Westen op belangrijke punten. Iran wél, en dat zal ook met een nucleaire deal niet veranderen. Iran zal de Palestijnse zaak niet laten vallen, het zal fel tegenstander blijven van Israël als Joodse staat, het zal Hezbollah niet loslaten, en het zal zeker niet toestaan dat er in Syrië een regimeverandering komt als daarbij geen rekening wordt gehouden met de Iraanse belangen."

Een nucleaire deal kan volgens Gause en Majd wel een eerste stap zijn naar een betere relatie en een betere samenwerking in de regio. "Dat zou trouwens niet helemaal nieuw zijn", zegt Gause "er is al weleens gepraat over Afghanistan, in 2001 in Duitsland - vlak voordat George W. Bush Iran indeelde bij de As van het Kwaad. Toen er veel Amerikaanse troepen in Irak waren, was er ook overleg met Iran. Ze zouden na een nucleair akkoord bijvoorbeeld over Syrië kunnen praten."

Hooman Majd schetst een ideaal scenario waarin het Westen zijn allianties in het Midden-Oosten herschikt. Niet de ene bondgenoot inruilen voor de andere, maar toenadering zoeken tot de een, en wat afstand nemen van de andere. "We zouden met Iran op gemeenschappelijke dossiers kunnen samenwerken, en daarmee gevaarlijke en urgente problemen kunnen oplossen. En tegelijkertijd zouden we dan afstand kunnen nemen van de blinde steun die we Saudi-Arabië geven."

Er is eigenlijk niets te verliezen op die manier, zegt Majd, en juist heel veel te winnen. "Saudi-Arabië kan best een bondgenoot blijven, maar het zal moeten accepteren dat er iets verandert. We kunnen de Saudiërs misschien zelfs dwingen hun eigen relatie met Iran te verbeteren. Iran heeft altijd gezegd dat het bereid is op vriendschappelijke basis met het Westen samen te werken, en dat het wil samenwerken op gebieden van gemeenschappelijk belang. Bondgenoot is misschien een te groot woord, want Iran zegt altijd dat het niet verbonden wil zijn aan het Oosten of het Westen. Maar het hoeft geen vijand te zijn."

undefined

Iran

Geloof

Sjiitisch. Er bestaat in Iran vrijheid van religie voor moslims, christenen, joden en zoroastristen, maar niet voor andere religieuze minderheden. Voor leden van een 'erkende' minderheidsreligie is het verboden om actief mensen te bekeren.

Vrouwen

Vrouwen hebben een ongelijke positie in het erfrecht, in het strafrecht en bij echtscheiding; verder is er een verplichte hijab.

Doodstraf

In 2014 minstens 289 keer uitgevoerd via ophanging.

Politiek systeem

Gemengd systeem van presidentiële democratie en theocratie. In de praktijk is de machtigste man van het land Geestelijk Leider Ali Khamenei.

Energievoorraad

Bezit 9 procent van de wereldvoorraad olie, en 16 procent van het gas.

undefined

Saudi-Arabi

Geloof

Wahabitisch (puriteins soennitisch). Het is wettelijk verboden voor moslims om hun geloof op te geven. Openlijk een ander geloof praktiseren dan de islam is strafbaar.

Vrouwenrechten

Vrouwen zijn voor de Saudische wet een soort minderjarigen, en hebben toestemming van een mannelijke voogd (vader, broer) nodig voor alle belangrijke beslissingen. Er is verder een verplichte hijab (hoofdbedekking), een verbod op autorijden, en bijna volledige maatschappelijke segregatie tussen man en vrouw.

Doodstraf

Minstens 90 keer uitgevoerd middels onthoofding (2014).

Politiek systeem

Absolute monarchie, beperkt kiesrecht op gemeenteraadsniveau, vanaf dit jaar ook voor vrouwen.

Energievoorraad

Bezit 18 procent van de wereldvoorraad olie, en 4 procent van het gas.

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden