Review

Irak is al een keer uitgevonden

Hoe je ook denkt over de inval van een jaar geleden, het ergste wat Irak nu kan overkomen is dat de Amerikanen (en bondgenoten) proberen er zo snel en goedkoop mogelijk weer weg te komen. Die les ontleent de irakoloog Toby Dodge aan het verhaal van de eerste poging tot nation building in Mesopotamië, die door de Britten tussen 1914 en 1932. Dodge schreef daar een leerzaam, leesbaar en bondig boek over, waarin uitvoerig gebruik wordt gemaakt van de archieven van Britse mandaat-bestuurders.

De Britten waren Mesopotamia (een verzameling provincies van het Turkse rijk) in 1914 binnengetrokken als onversneden imperialisten: Basra moest gewoon geannexeerd, de omgeving van Bagdad zou een soort protectoraat worden, en de rest zagen ze wel. Maar vier jaren wereldoorlog later zag de wereld er totaal anders uit: het Britse rijk was onherstelbaar verzwakt, het Westen was geschokt door de Russische revolutie, en de Amerikanen dicteerden een nieuwe lijn in de omgang met niet-Europese volkeren: vrijhandel en zelfbeschikking.

Irak werd een Brits mandaat onder toezicht van de Volkerenbond. Opeens zagen de Engelsen zich voor de taak gesteld van Irak een soevereine, levensvatbare en democratische staat te maken in plaats van een prettige springplank op de route naar India.

India, daar draaide het nogal eens om: Indiase ervaringen bepaalden het optreden van veel hoge Britse bestuurders in Irak. De Britse Hoge Commissaris te Bagdad koos ervoor het Iraakse platteland te besturen zoals de Engelsen dat in Baluchistan en de roerige North Western Border gewend waren (waar tegenwoordig Osama bin Laden geacht wordt te schuilen): geen direct Brits bestuur, maar via lokale stamhoofden. Deze stamhoofden, in Irak 'sjeik' geheten, werden door deze politiek iets wat ze nooit waren geweest: ze werden zwaar gesubsidieerd en opgewaardeerd tot grootgrondbezitter en rechter, in ruil voor rust, orde en geregelde belastinginning.

De Britten kozen voor de 'sjeiks' op basis van een geromantiseerd beeld van de betrouwbare, viriele tribesman van het platteland. Zij koesterden een grondige afkeer van de stedelijke intelligentsia van Irak, die geacht werd door en door corrupt te zijn, geobsedeerd door seksuele pleziertjes, verpest door eeuwen Turks bestuur. De kracht van het stedelijke nationalisme werd grotelijks onderschat (net als nu door de Coalitie, lijkt het). De tegenstelling tussen de nobele sjeik -onwillekeurig galoppeert Omar Sharif voor je geestesoog langs- en het verpeste stedelijke 'advocaatje', past geheel en al in de 'oriëntalistische' benadering zoals Edward Said die heeft geschetst.

In feite wisten de Britten niets van de Iraakse stadsbevolking en niets van de werkelijke verhoudingen op het platteland. En dus wezen ze geregeld de verkeerde aan als hun gekoesterde sjeik-van-dienst. En nu gebeurt dat weer: Dodge komt met sappige en sprekende voorbeelden van zulke foute keuzes, uit 1923 en uit 2003.

De eerste jaren na de 'uitvinding' van Irak lieten goed zien dat de kortademigheid van de democratie heel slecht kan uitpakken voor goede werken van lange adem: vanaf 1918 wilden de Britse kiezers, verarmd en murw door de slachting in de loopgraven van '14-'18, alleen maar weg uit dat enge Irak. Halfhartig en vooral zuinig modderde het Britse bestuur. Als de boeren ergens weigerden belasting af te dragen kwam meteen de Royal Air Force in actie. Luchtacties waren goedkoper dan troepen sturen. De eerste bombardementen op Irak dateren van dan ook van 1922 en vonden plaats in het gebied waar de Nederlanders nu zitten, rond Samawah. Zo leerden de Britten aan de Irakezen hoe moderne staatsmacht eruitziet: iets wat vanuit de hoogte je dorp in de as legt, zonder dat jij de kans krijgt terug te schieten.

In 1932 vertrokken de Britten met een zucht van opluchting, onder achterlating van de perfecte voedingsbodem voor despotisme. Laat het niet weer gebeuren - tien jaar minstens moet de coalitie ervoor nemen, preekt Toby Dodge. Daarbij moet niet gevaren worden op impopulaire ex-ballingen of zogenaamd onbezoedelde stamnetwerken en sjeiks. Van de grond af aan moet een moderne, democratische staat worden opgebouwd, met échte staatsdienaren, echte politieke partijen en echte kiezers. Anders zijn de Irakezen (en wij) straks weer even ver van huis.

Het is verre van zeker dat Dodge zijn zin krijgt.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden