Inzoomen op het bloed, het zweet en de angst

In zijn film '12 Years a Slave' kruipt Steve McQueen onder de huid van de Amerikaanse slaaf Solomon Northup. De veelgeprezen film is nu ook in Nederland te zien.

Vanaf vandaag kan Nederland eindelijk Steve McQueen's '12 Years a Slave' zien die op 30 augustus in première ging en in de VS en Groot-Brittannië al veel discussie heeft losgemaakt. Deze film is gebaseerd op de 19de-eeuwse memoires van Solomon Northup, een zwarte violist die met zijn vrouw en twee kinderen in Saratoga woont, in de Amerikaanse staat New York. Op een dag in 1841 wordt hij ontvoerd en verscheept naar het zuiden, waar hij twaalf jaar lang gruwelijkheden moet ondergaan als slaaf op verschillende plantages in Louisiana.

En dan word je gered door Brad Pitt, de enige blanke good guy in de film, een amish-achtige Canadees die als een schoolmeester aan de plantage-eigenaar komt uitleggen wat er slecht is aan slavernij. Dat is niet het sterkste moment van de film, waarvan tijdens een Nederlandse voorpremière de meeste bezoekers verder zichtbaar onder de indruk zijn. Groepen Marokkaanse jongens, Surinaamse meisjes, veel gemengde stellen.

In een recordtijd van anderhalve maand maakte McQueen zijn slavenepos in een bloedheet Louisiana, alles gefilmd met één camera. Het resultaat is zeer goed ontvangen in Amerika, dat nota bene door een Brit heel heftig wordt geconfronteerd met deze episode uit zijn collectieve geschiedenis. Het is een film die perfect past in de opleving van de discussie rond de acceptatie van zwarte minderheden. In de VS, maar ook in Nederland.

Sensatie
Naar sommige heftige passages kun je alleen kijken met je oren dicht. Misschien komt het doordat McQueen soms zo dicht op lichamen inzoomt dat je het bloed, het zweet, de angst en de haat bijna kunt ruiken. Zien, horen en ruiken is één sensatie te veel, zo lijkt het.

De 44-jarige McQueen, die woont en werkt in Amsterdam en Londen, heeft een simpele boodschap voor ons: 'It is sad, but it is true'. Het zuiden van de VS was volgens hem halverwege de negentiende eeuw gewoon een archipel van concentratiekampen. Kampen zonder de romantiek van 'Gone with the Wind' of de Nederlandse Vara-serie 'Hoe duur was de suiker', die nu elke zaterdag op tv te zien is.

McQueens camera is gefixeerd op lichamen. Net als in zijn vorige film 'Shame' (2011, over een New Yorkse man met een seksverslaving) en 'Hunger' (2008, over de laatste weken van Ira-hongerstaker Bobby Sands). Bij zijn debuut 'Bear' (1993, 10 minuten, waarin twee zwarte naakte mannen, pardon twee naakte mannen - McQueen verbetert iedereen die zo praat - elkaar ontmoeten) weet je eigenlijk niet of je hebt zitten kijken naar een agressieve of een erotische act.

In 'Hunger' is het lichaam een machtsmiddel, in 'Shame' heeft de hoofdpersoon geen controle over zijn lijf en in '12 Years' wordt het lichaam misbruikt. In alle drie zijn grote films speelt Michael Fassbender de hoofdrol. Fassbender is de seksverslaafde New Yorker, de broodmagere Ira-strijder, én de sadistische plantagehouder die zwarten haat en waarschijnlijk geen seks heeft met zijn even sadistische blanke echtgenote, maar des te vaker met de mooie slavin Patsey die hij ook graag mishandelt.

Ondanks de misdaden die hij toont, wordt McQueen niet gedreven door woede. "Het is allemaal pijnlijk, kwetsend, maar moet je er boos om worden?", zegt hij steeds als iemand het hem vraagt. Terwijl hij razend zou kunnen zijn. Zijn voorouders waren slaven, zijn vader vertrok eind jaren vijftig vanaf het Caribische eiland Grenada naar Florida, waar racisme nog welig tierde, om op plantages sinaasappels te plukken. Zelf zal hij ook ongetwijfeld vaak met zijn kleur zijn geconfronteerd, als zwarte jongen uit een arbeidersgezin in West-Londen. Maar McQueen heeft geleerd te focussen op hoop en op liefde. "Zie je mij? Hier ben ik. Ik ben toch ook voortgekomen uit liefde, ondanks onderdrukking?" was vorige week zijn commentaar op die vraag van CNN's Christiane Amanpour.

Het boek 'Twelve Years a Slave' kwam uit in 1853, een jaar na het veel bekendere 'De hut van oom Tom'. McQueens vrouw, NRC Handelsblad-journaliste Bianca Stigter, kwam achter het bestaan van het boek van Solomon Nor-thup en bond hem op het hart het te verfilmen. Zij wordt nu op alle prijzengala's bedankt. Of hij altijd naar haar luistert, vroeg een verslaggeefster van The New York Times. "Als ik luister, doe ik dat goed", zegt McQueen dan lachend.

Anne Frank
Voor hem is het boek vergelijkbaar met 'Het dagboek van Anne Frank'. Net als de Jodenhaat is de slavernij niet gestopt, zegt hij. "De Tweede Wereldoorlog duurde vijf jaar en er zijn honderden films over gemaakt. Hoeveel films zijn er over de slavernij, die vierhonderd jaar duurde? Minder dan twintig. Over racisme is te lang gezwegen. En vergeet niet: er zijn op dit moment Solomon Northups in alle delen van de wereld die worden weggehaald bij hun families en tot vreselijke dingen worden gedwongen."

Al chargeert hij soms, er wordt naar McQueen geluisterd. Pas nadat 'Hunger' in de Britse bioscopen had gedraaid, gaf de Britse regering sommige wantoestanden in Noord-Ierse gevangenissen toe en kwam er ruimte voor gesprekken tussen de Ira en Londen. Mede door '12 Years' werd McQueen begin deze maand beschermheer van Anti-Slavery International, de oudste mensenrechtenorganisatie ter wereld die nu kwesties als dwangarbeid, mensensmokkel en gedwongen prostitutie aan de kaak stelt. Vorige week dineerde McQueen met Samantha Power, een van de belangrijkste adviseurs van president Obama, iemand die volgens McQueen een sleutelrol heeft in het beeindigen van moderne slavernij.

Adjiedj Bakas (50), trendwatcher, van Surinaamse afkomst en buurtgenoot van McQueen - ze wonen beiden in de Amsterdamse wijk De Pijp - vindt het heel goed dat McQueen op die moderne slavernij hamert. "Denk aan de mensen die nu onder onmenselijke omstandigheden de stadions moeten bouwen voor het WK voetbal in Katar in 2022. Daartegen moeten we in actie komen. En niet alleen met wat likes op Facebook."

Maar of deze film over de wantoestanden in de negentiende eeuw daartoe het goede middel is, betwijfelt hij: "De industriële revolutie die daarna kwam, bracht veel moois. Mensen die leed van voorouders meetorsen als een soort rugzakidentiteit komen niet verder. Vergeven, het leed een plek geven, en basta!"

De gerenommeerde, maar omstreden New Yorkse filmcriticus van Afro-Amerikaanse origine, Armond White (60) heeft zo zijn eigen opvatting over McQueens film. Hij noemt het 'torture porn', martelporno. White vindt dat '12 Years' blanken weer eens heerlijk laat wentelen in hun schuldgevoel. Hij schold McQueen tijdens de uitreiking van de New Yorkse filmkritiekprijzen begin januari zelfs openlijk uit. De beminnelijke Harry Belafonte (87) was net klaar met zijn inleiding over het niet te onderschatten belang van zwarte acteurs in films, toen McQueen, die net aan zijn toespraak wilde beginnen, werd toegesnauwd: "Je bent een mislukte portier. Fuck you." White is uit de club van filmcritici gezet.

Ondanks dit soort straatgevechten kijken velen met spanning uit naar zondag 2 maart als in Hollywood de Oscars worden uitgedeeld. Mocht McQueen die van beste regisseur winnen, dan zou hij - anno 2014 - de eerste zwarte regisseur in de geschiedenis zijn.

De film '12 Years a Slave' van Steve McQueen is vanaf vandaag te zien in de Nederlandse bioscopen, 134 minuten, 16+.

Het boek De gelijknamige paperback van de hand van Solomon Northup kost euro 11,99. De Nederlandse vertaling is te koop vanaf 21 februari: '12 jaar slaaf', 320 blz, Atlas Contact, euro 19,99.

Wie is Steve McQueen?
Geboren op 9 oktober 1969 in West-Londen

Opgeleid als beeldend kunstenaar tussen 1989 en 1994 op de Chelsea School of Art en Goldsmith's College, beide in Londen, en de Tisch School of the Arts in New York

Won de belangrijkste Britse modernekunst-onderscheiding, de Turner Prize 1999, voor zijn video-installaties

Was oorlogskunstenaar in 2003 in Irak in opdracht van het Imperial War Museum in Londen

Maakte een ontwerp voor het Amsterdamse Vondelpark in blauw licht: 'Blues Before Sunrise' (2012)

Woont met zijn gezin (NRC-journaliste Bianca Stigter en zoon en dochter) in Amsterdam en Londen.

Maakt voor de BBC een dramaserie over de levens van een groep zwarte vrienden en hun families in West-Londen

Een greep uit de prijzen en nominaties voor '12 Years a Slave'
Internationaal Filmfestival Toronto (publieksprijs)

Amsterdam Filmweek (publieksprijs)

NY Film Critics Circle Awards (beste regisseur)

Golden Globe Awards (beste film)

Bafta (British Academy of Film and Television Arts; beste film)

Oscars (negen nominaties, uitreiking 2 maart)

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden