Intieme vreemden

Tweede roman van Marijke Schermer over de vraag hoe goed wij elkaar kunnen en willen kennen

Over het trauma na seksueel geweld is veel en vaak geschreven. Onlangs nog schreef schrijfster Alma Mathijsen in NRC Handelsblad een hartstochtelijk stuk over haar schok na Trumps overwinning in november. Een schok die niet zozeer met 's mans politieke ideeën te maken had, maar meer met het besef dat zoveel mensen er geen problemen mee bleken te hebben dat een zelfverklaarde aanrander in het hoogste ambt verkozen werd. Wat zou dat betekenen voor slachtoffers van seksueel misbruik die toch al moeite hebben om te spreken uit angst niet geloofd of veroordeeld te worden? In haar stuk schreef Mathijsen over twee tienermeisjes in Amerika die wel hun mond openden en vervolgens werden uitgejouwd en uitgesloten, waarna een van hen zelfmoord pleegde.

'Noodweer', de tweede roman van Marijke Schermer (1975), die eerder als toneelschrijfster enige bekendheid verwierf, gaat over een veertigjarige vrouw, Emilia, die twaalf jaar terug in eigen huis is overvallen en verkracht en besloot hier niet over te spreken. Althans, ze belandde in het ziekenhuis, deed aangifte bij de politie, vertelde het verhaal ten dele aan haar collega's en oudere broer, maar tegenover haar toen prille, nieuwe liefde Bruch, die nu al twaalf jaar haar man is, zweeg ze. Eerst uit onzekerheid en onmacht maar al vrij snel kiest ze de geheimhouding als een bewuste strategie. Hoe de gebeurtenis hun relatie zal beïnvloeden weet ze niet, maar ze weert alle mogelijke gevolgen af: "Dat wat er gebeurd is, bepaalt mij niet, pleitte ze tegen zichzelf, integendeel: het zal voor mij schuiven en hem het zicht op mij ontnemen."

Ze bedenkt dat 'weer helemaal de oude zijn' niet de juiste zegswijze is, dat 'je beter de nieuwe kan worden'. Maar kan dat, zo'n traumatische gebeurtenis ontkennen tegenover je zelf en je geliefde?

Nu lijkt 'Noodweer' niet zozeer bedoeld als aanklacht. Al is er een venijnig portret van een mannelijke collega die een stagiaire aanrandt, en moet Emilia bij de eerste vrijpartij met Bruch de gedachte aan Simone de Beauvoir die schrijft over 'gedwongen overlevering' wegduwen. Ook uit ze kritiek op de regisseur van 'A Streetcar Named Desire' die een verkrachting ensceneert als iets plezierigs. Toch dienen Emilia's trauma, en haar zwijgen, hier vooral als motor voor een kiene karakterstudie, een psychologisch onderzoek naar hoe goed mensen elkaar kunnen en willen kennen. Hoe hanteerbaar, noodzakelijk of kwalijk geheimen zijn. En 'of het wel mogelijk is een echt openhartig gesprek te voeren, over wat je overkomt, en wat je misdoet, en of die openhartigheid dan eigenlijk wel interessant is', zoals Emilia verzucht.

Als het boek begint, voel je dat er iets niet helemaal oké is in het modelleven in het buitendijkse dijkhuis dat dit stel met hun twee zoontjes ergens in de polder bewoont. Bij een bezoek aan de schouwburg gaat Emilia van angst onderuit als een kennis haar in de pauze van achteren speels vastgrijpt. En als bij thuiskomst hun oudste zoontje niet in zijn bed ligt, reageert ze hysterisch. In de daarop volgende maalstroom aan gedachten en herinneringen zijn er vaker momenten waarop Emilia de stilte bijna wil doorbreken: het indringendst als een stoeipartij met Bruch ontaardt in overgeven. Vreemd is het dat haar man dan gewoon de rotzooi opruimt en thee serveert, zonder door te vragen wat er aan de hand is.

De behoefte aan controle en autonomie weerklinkt in alles, en overal dreigt ook het gevaar om die te verliezen, zoals in de keuze van Emilia en Bruch om buitendijks te gaan wonen 'waar de statistische veiligheid van het gezin oprekt tot een geluk dat wankeler en dus betekenisvoller is'. Maar onmacht en behoefte aan autonomie schuilen ook in Emilia's stilzwijgende breuk met haar lethargische vader: 'volwassen worden was een bevrijding, weggaan was een bevrijding, breken met hem was een bevrijding, nooit met hem praten een vorm van vrijheid'. En in het contact met haar kinderen, van wie ze, zo beseft ze, meer houdt als ze op de crèche zitten, op een veilige afstand waar 'ze het kan voelen in plaats van erin te verdrinken'.

Noodweer en overstroming dienen als Hollywood-achtig decor bij de uiteindelijke ontmaskering op een manier die je dan toch helemaal niet ziet aankomen. Die geladenheid en betekenisvolheid geven deze roman ook iets van een gedachtenexperiment maar het is intelligent uitgedacht, en vol schurende, ware observaties. Schermer houdt je bovendien tot het einde knap in spanning over de rol die de anderen (man, mysterieuze broer, opdringerige collega) spelen in wat Emilia overkomen is. De oplossing lijkt simpel - zeg het dan! - maar de schrijfster maakt in de climax pijnlijk duidelijk dat het hoe dan ook een eenzaam balanceren blijft op de rand van het ravijn. Dat iedere redding of troost slechts schijn zal zijn.

Marijke Schermer: Noodweer

Van Oorschot; 159 blz. euro 17,50

undefined

Wie is Marijke Schermer?

Verschillende versies van het verleden, de onderlinge kloof door geheimen en verhullingen, vormden ook het thema in Schermers romandebuut 'Mensen in de zon' dat werd geprezen in de pers, onder meer door Jaap Goedegebuure die de roman in deze krant tot het beste debuut van 2013 uitriep. In 'Mensen in de zon' komt een vriendengroep na twintig jaar weer bij elkaar op verzoek van een van hen die het dodelijk ongeluk wil reconstrueren van zijn vriend, een ongeluk dat de groep uit elkaar dreef en dat ieder van hen anders herinnert. "Daarbij worden ze zich pijnlijk bewust van het web van leugens, valse veronderstellingen en doorkruiste verwachtingen waarin ze na al die tijd nog steeds gevangen zitten. Alleen in stilte of in de bedekte termen van hun onderlinge telefoontjes geven ze blijk van hun wrok jegens elkaar en hun desillusies om alles waarop ze hadden gehoopt maar niet hebben gekregen", aldus Goedegebuure. Marijke Schermer (1975) toneeldocent aan de Schrijversvakschool en artistiek leider van toneelgroep het Oostblok in Amsterdam, schreef tot dit debuut vooral teksten voor toneel. In 2009 won ze de Charlotte Köhlerprijs voor haar stukken, die meer maatschappelijke thema's hebben als getob van moeders met zorg en werk ('Moeders'), corruptie door commercie ('Safety First').

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden