Interview Orlando Figes / Geschiedenis die leest als een roman

Orlando Figes schrijft geschiedenis als literatuur. Zijn boek 'Natasha's dance, a cultural history of Russia', dat binnenkort in Nederlandse vertaling verschijnt, leest als een roman. Hij weeft de levens van graven en gravinnen, lijfeigenen, ballingen en schrijvers dwars door een panoramisch overzicht van de cultuurgeschiedenis van Rusland heen. Het bezorgt hem bewondering van gewone lezers en kritiek en naijver uit de academische wereld.

door Hella Rottenberg

Het deftige Times Literary Supplement kraakte 'Natasha's dance' af, betichtte de auteur van onzorgvuldigheid en suggeerde plagiaat. De Britse historicus, die een dag in Amsterdam is voor de promotie van de vertaling, lijkt er niet van onder de indruk. ,,Literatuurwetenschappers vormen een heel klein wereldje en zien zichzelf als de hoeders van hun kennis. Als iemand verbanden legt zoals ik doe tussen literatuur, folklore, geschiedenis, muziek en architectuur, noemen zij dit geen verbanden, maar generalisaties. Mijn critici zeggen dat ze zo'n boek nooit zouden schrijven. De waarheid is eerder dat ze niet in staat zijn zo'n boek te schrijven.''

Zijn aanpak is niet alleen ingegeven door het streven lezers te boeien of ingewikkelde zaken te vereenvoudigen. Hij ziet geschiedenis principieel als deel van de literatuur. ,,Ik houd er niet van om de dingen expliciet uit te leggen. De meeste historici hebben een mening en willen die aan de lezers meegeven. Ik geef er de voorkeur aan om historische betekenis te laten voelen, zoals een fictie-schrijver een betekenis via de emotie overbrengt. Via de verhalen die vanuit verschillende perspectieven worden verteld, kun je de gebeurtenissen op een dieper niveau begrijpen dan wanneer je schrijft dat de reden dat iets gebeurde zus of zo was.''

In 1996 brak Figes (nu 44 jaar) door met 'A people's tragedy', een groots opgezet boek over de Russische revolutie van 1917. Hij wilde de chaotische ervaring van de mensen die de revolutie meemaakten overdragen. En hij benadrukte de tragiek van het menselijk handelen door levens te schetsen van figuren die gebeurtenissen dachten te beïnvloeden, maar het omgekeerde bereikten van wat ze bedoeld hadden.

Figes' belangstelling voor Rusland is naar zijn zeggen toevallig. Zijn moeder komt uit een joodse familie in Berlijn, die vlak voor de Tweede Wereldoorlog naar Engeland emigreerde en zijn vaders familie (vermoedelijk gevluchte Hugenoten, vandaar de naam Figes) leeft al eeuwenlang in Londen. ,,Toen ik in Oxford studeerde wilde ik een proefschrift schrijven over een obscure intellectueel, Ludwig Berner, die alleen beroemd was door een meningsverschil met Heinrich Heine. Mijn supervisor raadde mij aan iets anders te doen. Ik leerde Russisch en schreef mijn proefschrift over de Russische boeren in de revolutie en burgeroorlog. En ik heb nooit meer naar een ander onderwerp omgekeken.''

'Natasha's dance' is een meeslepende cultuurgeschiedenis, waarin alle grote namen van de Russische literatuur, muziek en beeldende kunst de revue passeren. De vertelling is geconstrueerd rond een aantal tegenstellingen. Verschillen en spanningen tussen St. Petersburg en Moskou, Europa en Azië, adel en boeren, stad en platteland, individu en massa houden dichters, schrijvers, denkers en kunstenaars in Rusland voortdurend bezig. Figes noemt ze de 'mythen' waarop de Russische cultuur is gebouwd en die verbazingwekkende krachten bleken te kunnen oproepen, ook politieke. ,,De cultuur verschafte in de negentiende eeuw het surrogaat voor de natie-staat, Russen hadden geen democratie, geen nationale instituten, ze leefden in ideeën, in cultuur. Dat was de enige natie-staat die ze hadden, een fantastische, zo je wilt surrealistische.''

Volgen Figes kijken we over het algemeen met een veel te romantische blik naar een cultuur, alsof het een organisch geheel is, voortkomend uit gewoonten en duidelijk afgebakende etnische groepen. In het geval van Rusland is moeilijk te vangen wat de bindende elementen zijn. Figes: ,,De Russische cultuur is heel internationaal. Dat maakt het juist interessant. Rusland is een heel continent, een open steppe waardoor Aziaten, Scandinaviërs en Mongolen zijn getrokken.''

In Rusland zelf is de opvatting van Figes controversieel. Want Russen zien zichzelf het liefst als een slavisch-byzantijns-scandinavische, in wezen Europese cultuur. Figes: ,,De beroemde Russische cultuurhistoricus Dmitri Lichatsjov schreef op de eerste pagina van zijn laatste boek dat Rusland niets aan het Oosten heeft ontleend. Punt. Een andere visie is taboe.''

Doordat Rusland het Oosten in zichzelf ontkent, maar bij het Westen niet behoort, verkeert het in een identiteitscrisis die al driehonderd jaar voortduurt. Jeltsin, zo herinnert Figes zich lachend, stelde zodra hij president van Rusland was geworden een heuse commissie van geleerden in. Tsaar Nicolaas I had in de negentiende eeuw de trits 'autocratie, orthodoxie, volksheid' bedacht, in de twintigste eeuw werd het communisme gebruikt om het land een leidend idee te geven en bijeen te houden. De commissie-Jeltsin moest Rusland de 21ste eeuw in helpen, maar kwam er niet uit en werd na enige tijd opgeheven. Onderhuids gaat het zoeken naar een eigen plaats in de wereld, naar een welomschreven identiteit natuurlijk door.

,,Het gevaar bestaat dat Rusland in tweeën splijt, rijk en arm. Moskou en St. Petersburg zijn westerse, kapitalistische wereldsteden, maar twintig kilometer buiten de stadsgrenzen tref je een volkomen andere wereld aan. Die splitsing zal het oude debat tussen de westerlingen en slavofielen doen herleven.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden