Interview met biografe Eva Rovers

'Toen ik ontdekte dat Helene ook bijdehand kon zijn, dacht ik: O gelukkig, ze had ook humor'

HINKE HAMER

Helene Müller werd in 1869 ìn Essen geboren in het gezin van een Duitse industrieel. In 1888 trouwde ze met de Nederlander Anton Kröller, een gewiekste zakenman. Zij kregen samen vier kinderen.

Helene wijdde haar leven aan het verzamelen van kunst en opende in 1938 het Kröller-Müller Museum op de Veluwe, een jaar voor haar dood.

Kröller, die in 1941 stierf, droeg de kunstcollectie van zijn vrouw over aan de Nederlandse staat. Twee miljoen gulden betaalde het Rijk destijds voor Helene's collectie. De waarde daarvan wordt nu geschat op zo'n vijf miljard euro.

Helene Kröller-Müller. De eeuwigheid verzameld (1869-1939) Bert Bakker; 601 blz. euro 45,00

Taal- en cultuurwetenschapper Eva Rovers (1978) ontving voor haar biografie over Kröller-Müller de Erik Hazelhoff Roelfzema Biografieprijs.

undefined

Waarom wilde u een biografie over Helene Kröller-Müller schrijven?

"Het is opmerkelijk dat iemand zich een leven lang op één groot, ambitieus doel richt, het scheppen van een museum voor moderne kunst. Dat vraagt volharding, je moet er behoorlijk megalomaan voor zijn. Rijksuniversiteit Groningen vroeg een biograaf voor Helene Kröller-Müller, en ik werd aangenomen. Al vroeg begreep ik dat wat ik over haar had gelezen slechts een deel van de werkelijkheid was. Vaak werd ze eendimensionaal afgeschilderd: als een autoritair ijskonijn dat in Jachthuis Sint Hubertus op de Veluwe de ene na de andere architect voor haar museum ontsloeg. Toen ik de 3400 brieven die zij uitwisselde met Sam van Deventer in handen kreeg - letterlijk een schatkist aan informatie - kwam daaruit een persoon van vlees en bloed tevoorschijn, een vrouw met een rijk innerlijk leven. Dat maakte het mogelijk dat eendimensionale beeld bij te stellen."

undefined

Wat voelde u voor uw hoofdpersoon?

"Mijn rol als biograaf vergelijk ik graag met die van een arts: ik vorm geen oordeel, maar beschrijf mijn bevindingen en breng een zo eerlijk mogelijk verhaal. Maar natuurlijk kon ik er niet omheen dat Helene een ingewikkelde tante was die het haar omgeving en zichzelf moeilijk maakte. Met plaatsvervangende schaamte las ik soms de brieven waarin zij over haar kinderen schrijft . Zijzelf interesseerde zich op haar vijftiende voor literatuur en filosofie, maar haar kinderen speelden liever tennis dan dat ze over Spinoza lazen en Helene oordeelde daar niet mild over. Maar soms moest ik ook lachen als zij zich bijdehand uitliet over haar adviseur, kunsthandelaar Bremmer, of over andere verzamelaars. Dan voelde ik opluchting: O gelukkig, ze had ook humor."

undefined

Mag je leemtes vullen in het verhaal die niet door research te dichten lijken?

"Dichtsmeren mag niet, dan ga je fictionaliseren. Het mooie van een biografie is juist dat het nooit een puntgaaf geheel is, maar altijd een verhaal met rafeltjes en losse eindjes, net als het echte leven. Heet hangijzer bij Helene Kröller-Müller was altijd de kwestie Sam van Deventer: had ze nou een relatie met die jongen? Als biograaf moest ik daarover iets zeggen, maar de waarheid is: absoluut zeker weet ik het niet, ik heb niet naast dat bed gestaan. Ik kan alleen de beide karakters beschrijven en laten zien wat de twee aan elkaar schreven. De lezer mag conclusies trekken."

undefined

Kreeg u tegenwerking van nabestaanden?

"Nee, het Kröller-Müller Museum heeft altijd keurig afstand bewaard tot mijn werk. Ik heb gesproken met een paar kleinkinderen, die allemaal begin 90 waren. Hoewel ik gevoelige feiten over hun grootmoeder meedeel - ze flirtte een tijdlang met het nationaal-socialisme, ze ontmoette Hitler, en haar zoons sloten zich aan bij de NSB - vonden haar kleinkinderen het vooral erg leuk dat er een boek zou verschijnen, en dat het hele verhaal werd verteld.

Dat is anders bij de biografie van Boudewijn Büch waaraan ik nu werk. Hij was er een ster in om anderen te laten geloven dat hij aan hen alleen de waarheid vertelde. Veel mensen in zijn nabije omgeving denken daardoor de ware Büch te hebben gekend. Als ik iemand moest vertellen dat een herinnering niet klopte, leek het soms wel of die iets van verraad voelde."

undefined

Wat heeft deze biografie u opgeleverd?

"Ik vond het jammer toen het boek af was, vier jaar lang heb ik er met plezier aan gewerkt. Ik denk dat ik me met het boek heb kunnen bewijzen, en dat ik mij daarom nu mag wijden aan het leven van Büch. Het leven van Kröller-Müller was redelijk eenduidig en had een mooie spanningsboog, maar Büch leidde vele levens waarin bovendien feit en fictie nauwelijks van elkaar te onderscheiden zijn. Helene Kröller-Müller hielp me om als biograaf steviger in mijn schoenen te staan. Als ik met Büch was begonnen, was ik zeker in paniek geraakt."

undefined

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden