Interview Femke Halsema / Mensen willen dat je meeleeft met hun leed

Vandaag beslist GroenLinks tijdens een congres in Zwolle over het leiderschap van Femke Halsema. Sinds ruim een week is ze de beoogde opvolgster van Paul Rosenmöller, die vorige week vrijdag zijn vertrek uit de politiek aankondigde. ,,Veel mensen geven links de schuld van de gebrekkige integratie van allochtonen. Daar is rechts juist voor verantwoordelijk. Rechts verklaart het probleem louter uit culturele verschillen''.

Hoe treurig de aanleiding ook was, de ingetogen sfeer bij de uitvaart van prins Claus luchtte Femke Halsema op. Eindelijk een moment van collectieve bezinning, na de agressie en woede die Nederland in de voorgaande maanden beheersten. ,,Het stil gebed van twee minuten in de Nieuwe Kerk, dat maakte op mij de meeste indruk. Ik realiseerde mij dat we sinds de moord op Fortuyn op 6 mei geen stilte meer kenden. Een prachtig moment, net zo indrukwekkend als de toespraak van Huub Oosterhuis over God die in de vreemdeling huist. Dit is een schop tegen de tijdgeest, zei Ed van Thijn tegen mij. Hij doelde zowel op Oosterhuis zijn tekst als op de verstildheid van het ritueel. Dat zoveel mensen nog beroerd kunnen worden door zo'n cultuurgebonden ritueel, laat zien hoeveel beschaving de Nederlandse samenleving nog herbergt.''

De kandidaat-lijsttrekker van GroenLinks vond de periode na 6 mei zowel bevreemdend als verhelderend. ,,Bevreemdend, ook enigszins bedreigend, omdat ik me voelde alsof ik opeens in een vreemde cultuur was beland, een cultuur die vijandig is aan mijn waarden en normen. Dat zit in het populisme, politiek die zich niet baseert op opvattingen en beginselen, maar op enquêteresultaten: u vraagt en wij draaien. Nawijn weet dat een forse minderheid voor de doodstraf is en denkt: laat ik eens een balletje opwerpen.''

,,Ook de collectieve uitingen van emoties zijn mij vreemd geweest. Zonder iets af te willen doen aan het verdriet van individuen om het verlies van hun leider, bevreemdde me de gezamenlijke en extatische beleving. De laatste tijd was er geen gelegenheid voor ironie en kleine grapjes, zo leek het wel, alleen maar voor botte humor, kwaadheid en hysterie.''

,,Maar de afgelopen maanden waren ook verhelderend. Ik heb in lange tijd niet zó zeker geweten waar ik bij hoor, wat mijn opvattingen zijn, waarvoor ik wil strijden. Dat is niet alleen voor meer veiligheid, beter onderwijs en menswaardiger zorg, de populaire thema's van dit moment. Linkse politiek is voor mij ook altijd verbonden geweest met cultuursocialisme, met emancipatie, met het belang van de bescherming van tegenbewegingen en minderheden, met cultuurkritiek op het consumentisme of het geweld. Links heeft voor mij ook altijd een romantische klank gehad.''

Halsema (36) zegt te hopen dat het haar vergund zal zijn te rijpen als GroenLinks-leider. Hoewel zij veel mee heeft als intelligent, behendig en verbaal begaafd politica, zijn de omstandigheden niet onverdeeld gunstig. Het verschil tussen falen en succes in de politiek lijkt kleiner dan ooit. Het ongeduld van de kiezer is als nooit tevoren van invloed op politieke verhoudingen en verschuivingen. Daar komt bij dat GroenLinks met haar multiculturalisme tegen de keer ingaat. Ook haar zorg over het bedreigde leefmilieu is een thema dat de kiezers allengs minder beroert. Bovendien is ten tijde van de oorlog in Afghanistan gebleken dat de nieuwe vrede- en veiligheidspolitiek die de partij na de val van de Muur heeft geformuleerd, geen garantie voor consistentie en standvastigheid is: GroenLinks trok op de dag dat Kaboel viel haar steun aan de Amerikaanse acties in.

In de peilingen wordt de partij nu ruimschoots ingehaald door de SP, de concurrent die de tijdgeest beter lijkt te verstaan. In tegenstelling tot GroenLinks heeft de SP het multiculturalisme nooit omarmd. In haar milieuacties spaart zij de grote kiezersgroep van de automobilisten. Tegenover het buitenland kiest de SP vóór een radicaal isolationisme en dus tégen de Navo, de uitbreiding van de Europese Unie en militaire interventies, of ze nu door de VN gedekt worden of niet.

,,Ik ben me ervan bewust dat we wat minder populair zijn'', zegt Halsema. ,,Dat heeft GroenLinks gemeen met de ChristenUnie, D66, allemaal partijen die zich met hun stijl en neiging tot nuance niet goed verhouden tot de tijdgeest. Dat neemt niet weg dat GroenLinks ook fouten heeft gemaakt. Laat ik er een noemen. Onder Paars is GroenLinks veranderd van een kleine, radicale getuigenispartij in een serieuze groepering die invloed wil verwerven en mede daarom alternatieve oplossingen aandraagt, óók voor het dilemma: hoe de verzorgingsstaat overeind te houden in een open samenleving. Dat is een goede ontwikkeling. De schaduwzijde is dat we wel de oplossingen maar niet de problemen voor veel mensen expliciet benoemd hebben. De onveiligheid is zo'n probleem, de criminaliteit, de ruwe omgangsvormen op straat, de verloedering door junkies in portieken, de achterblijvende integratie van immigranten''.

,,Ik heb altijd oog gehad voor de maatschappelijke spanningen waarmee de komst van mensen met een andere cultuur en religie gepaard kan gaan. Onze alternatieve Vreemdelingenwet, met allerlei suggesties voor snellere procedures, komt daaruit voort, evenals Mohammed Rabbae z'n plan voor jongensinternaten en onze voorstellen voor een brede school. We spraken over de oplossing, minder over het probleem. Mensen dachten daardoor wellicht: GroenLinks ziet niet hoe erg het is. We moeten die problemen voortaan ronduit noemen en de mensen tegemoet komen in hun behoefte erover te praten. Ze willen dat je meeleeft met hun leed''.

,,Wat ik me wel afvraag is of al die kiezers die van die heftige bewegingen maken, ook in oplossingen geïnteresseerd zijn. Of hebben zij vooral behoefte aan het tonen van onderlinge solidariteit met beschrijvingen hoe vreselijk het allemaal is? Ik zie ook partijen die juist de angst en onzekerheid vergroten, door vooral het probleem te noemen en niet zozeer de mogelijke oplossing. De LPF voorop, de VVD, de SP en sinds enige tijd ook de PvdA. Zie de uitspraak van Oudkerk over kutmarokkanen''.

Halsema bestrijdt dat GroenLinks de spanningen waarmee immigratie gepaard gaat lange tijd heeft onderschat. ,,Dat is niet zo. Wij onderschrijven al jaren dat tegenover het recht op inburgering de plicht staat dat goed te doen, met een financiële sanctie op wanprestatie. Immigranten moeten onze taal kennen en de normen van ons recht. Die horen niet ter discussie te staan. Net als de hele samenleving, is GroenLinks sinds het begin van de jaren negentig wat minder rooskleurig gaan denken over de vanzelfsprekendheid van integratie. Het ideaal van multiculturalisme mag niet overgaan in onverschilligheid over het lot van al die mensen met verschillende culturen hier, noch over het feit dat de lasten van de immigratie vooral drukken op autochtonen die het al moeilijk hebben''.

,,Waar wij wel op zijn blijven hameren, en dat doen we nog steeds, is dat de tekortschietende integratie eerder een sociaal-economische dan een sociaal-culturele oorzaak heeft. Ik misken uiteraard niet dat de cultuur een grote rol speelt. Moslimvrouwen die in eigen kring worden tegengehouden door religie of cultuur, emanciperen niet. Maar ik ben er van overtuigd dat zodra de gezinnen waarin deze vrouwen leven zich sociaal-economisch emanciperen, ook de culturele vrijmaking volgt. Daar ligt een taak voor de overheid. Allerlei faciliteiten in de sfeer van opleidingen, in combinatie met regels voor de arbeidsmarkt, kunnen voorkomen dat immigranten sociaal-economisch worden uitgesloten''.

,,Veel mensen geven links nu de schuld voor de gebrekkige integratie van allochtonen. Naar mijn idee is rechts daarvoor juist verantwoordelijk. Rechts ontkent de sociaal-economische uitsluiting van immigranten en verklaart het probleem louter uit culturele verschillen. Nawijn is het bewijs van mijn gelijk. Naarmate het beleid meer naar rechts schuift, komt de nadruk meer te liggen op uitsluiting dan op insluiting. Integratie bestaat niet meer onder Nawijn. Hij praat slechts over uitzetting en strikte toelatingsregels. In de begroting van Justitie hebben LPF, VVD en CDA geld weggehaald bij inburgering en overgeheveld naar de bestrijding van de bolletjesslikkers. Waar links in de jaren tachtig wellicht de lof zong over een wat te bloemig multiculturalisme, heeft rechts zijn angst voor immigratie en nieuwkomers altijd botgevierd op hier al verblijvende mensen, door niet te willen investeren in hun integratie''.

,,GroenLinks moet ondertussen wel eerlijk en open blijven over de onomkeerbare verandering die de Nederlandse samenleving doormaakt. De komst van mensen met een andere cultuur is van invloed op dagelijkse gebruiken en omgangsvormen. Dat is lang niet altijd slecht. Wij kunnen nog wat leren van het belang dat Turken en Marokkanen hechten aan de zorg voor ouderen. De samenleving verandert onder invloed van de vrouwenemancipatie, de jeugdcultuur en vooral de komst van allochtonen. Ik wil een dam opwerpen tegen toenemende angst van mensen voor deze veranderingen, hoezeer we uiteraard ook moeten optreden tegen gevaren als agressie, onveiligheid, hardheid''.

,,Daarom verzet ik me tegen het cultureel conservatisme van een partij als het CDA. Ik ben een groot aanhanger van een samenleving die steeds meer vrije individuen kent-wat niet hetzelfde is als doorgeslagen individualisme. Ik vind het bestaan van sociale en gemeenschapsverbanden juist uitermate belangrijk voor mensen. De grote verworvenheid van de moderne samenleving ten opzichte van de jaren vijftig is dat sociale verbanden het individu niet meer onderdrukken. Ik ben er juist van overtuigd dat individuen die zich vrij en gelukkig voelen, uit zichzelf gemeenschappen vormen omdat ze bij elkaar willen horen. Sociale verbanden zijn niet meer knellend en disciplinerend maar verrijkend. Dat is een verworvenheid van de moderne samenleving''.

,,Volgens het Leger des Heils zijn circa 1,2 miljoen mensen in Nederland eenzaam. Dat zijn mensen die onvoldoende toegang hebben tot gemeenschappen, juist doordat zij zich als individu niet goed hebben kunnen ontplooien. Daardoor hebben zij onvoldoende sociale vaardigheden ontwikkeld''.

Halsema denkt ook CDA-sympathisanten te kunnen aanspreken met de boodschap dat individualisering en het streven naar hechte gemeenschappen allesbehalve tegengestelde doelen zijn. CDA'ers kunnen volgens haar meer redenen hebben in de richting van GroenLinks te kijken. ,,Het CDA-electoraat dat ik rechtstreeks aanspreek zijn de kiezers die zich zorgen maken over de teloorgang van rentmeesterschap en mededogen. In het land zie ik dat het vaak CDA-kiezers zijn die zich in de dorpen ontfermen over vluchtelingen die niet weg kunnen. Ook CDA'ers zullen bekommerd zijn over de aantasting van het leefmilieu, over het verdwijnen van het groen, van bossen waar je vogels in plaats van auto's hoort. Hun hart moet zo langzamerhand breken door het beleid van Balkenende en ook door zijn besluit de samenwerking met de VVD tot inzet van de verkiezingen te maken''.

,,Tegen mensen die op het CDA stemmen omwille van stabiliteit in hectische tijden, zou ik willen zeggen: bedenk waar we over twee jaar staan. Dan zal de illegaliteit groter zijn, met als gevolg dat in de binnensteden veel meer illegalen zullen rondzwerven. Ook de criminaliteit zal niet af- maar juist zijn toegenomen, door het einde van het gedoogbeleid: op het moment dat je junkies gaat opjagen, ontstaan grotere zwarte circuits en de bijbehorende misdaad''.

,,En over twee jaar zullen de Melkertbanen zijn afgeschaft. Melketiers wordt hun eigenwaarde en rol in de samenleving ontnomen. Ze vervullen buitengewoon nuttige functies. Hun kansarme positie op de arbeidsmarkt is niet zozeer hun eigen verantwoordelijkheid, zoals de coalitiepartijen zeggen, maar het effect van maatschappelijke verhoudingen waarin zij minder keuzes hebben gekregen. Achterstanden van mensen worden met dit kabinet een persoonlijke verantwoordelijkheid, niet meer een gemeenschappelijke. Dat vind ik heel verontrustend. We dreigen een van de belangrijkste verworvenheden van de laatste vijftig jaar te verliezen: dat je de solidariteit moet organiseren. Het idee dat mensen iets van zichzelf afstaan opdat de medemens er beter van wordt''.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden