Internationaal recht krijgt tanden

'Een belangrijke mijlpaal voor de internationale strafrechtspleging' heeft Carla del Ponte, openbaar aanklager van het Joegoslavië-Tribunaal, de overdracht van Milosevic aan Den Haag genoemd. Ook anderen bejubelen de 'zege van het recht over de straffeloosheid', die overigens wel met een grote zak geld is afgedwongen.

AMSTERDAM - Het internationale recht is de afgelopen tien jaar een geduchte tegenstander geworden van staatshoofden en politiek leiders die de mensenrechten schenden.

Werd het Joegoslavië-Tribunaal in 1993 met veel scepsis opgericht -het was immers niet meer dan een doekje voor het bloeden van het Westen dat machteloos toekeek bij het geweld in Bosnië en Kroatië; anno 2001 ziet elke misdadige politicus er een afschrikwekkend bewijs in dat hij kans loopt zich eens voor zijn daden te moeten verantwoorden.

Dat besef is sinds 1993 steeds verder doorgedrongen. Het Joegoslavië-Tribunaal was het eerste hof voor berechting van oorlogsmisdaden sinds de processen van Neurenberg en Tokio na de Tweede Wereldoorlog. Maar het moest zich lang tevreden stellen met 'kleinere vissen', omdat internationale leiders weinig tot niets deden om de echte verantwoordelijken te arresteren. Aanklachten tegen de Bosnisch-Servische leiders Karadzic en Mladic werden zuinigjes bekeken; ze zouden het vredesproces in Bosnië en Kroatië maar in de weg zitten.

Ook het Rwanda-Tribunaal (1994) kwam slecht op gang, ondanks dat dat wél de voornaamste leiders van de massaslachtingen in Rwanda te pakken kreeg.

Het besef van de mogelijkheden van de strafrechtspraak drong pas echt door na de totaal onverwachte arrestatie, op verzoek van Spanje, van de Chileense oud-dictator Augusto Pinochet in Londen in 1998. Hoewel Pinochet om gezondheidsredenen aan vervolging ontkwam, hadden Britse rechters in de tussentijd vastgesteld dat Pinochet in principe wél aansprakelijk was voor mensenrechtenschendingen, zij het daterend van ná de datum waarop het internationale verdrag tegen folteren in Groot-Brittannië in werking ging. Een 'onschendbaar' oud-staatshoofd bleek wel degelijk te vervolgen.

Toen Pinochet begin 2000 terugkeerde naar zijn land werd hij als held ontvangen, maar 'Londen' had ook Chili veranderd. Nu, ruim een jaar na zijn terugkeer, vechten Pinochets advocaten om een rechtszaak over de 'Karavaan des Doods', een eskader dat in 1973 tientallen mensen vermoordde, in de kiem te smoren. In Chili, Argentinië, Brazilië, Guatemala, Spanje, Duitsland, Frankrijk en Italië zijn processen bij nationale rechtbanken gestart of in voorbereiding om mensenrechtenschenders uit vroegere dictaturen aan te pakken. In Senegal mislukte het met de voormalige dictator van Tsjaad, Hissène Habré. De rechter in Dakar achtte zichzelf niet bevoegd.

België baart opzien met een unieke wet uit 1993 die bepaalt dat justitie in principe mensenrechtenschenders uit de hele wereld kan vervolgen. Op basis van deze wet werd vorige week nog de Israëlische premier Sjaron aangeklaagd. Vier Rwandezen, onder wie twee nonnen, zijn er onlangs veroordeeld tot lange celstraffen vanwege hun rol bij de genocide van 1994. De wet is zo ruim dat België ermee in de maag zit; het land dreigt het centrum van universele rechtspraak te worden omdat de wet geen enkele band met België vereist. Binnen enkele jaren moet in Den Haag een permanent strafhof gaan draaien, dat het nieuwe instituut moet worden voor aanklachten tegen mensenrechtenschenders.

Tot zover de opmars van de internationale strafrechtspraak. Milosevic mag een voorbeeld zijn dat niemand boven de wet staat, hij is ook een prototype van een man die politiek was uitgespeeld. Dat was in 1995 heel anders, toen hij namens Joegoslavië zijn handtekening zette onder het vredesakkoord van Dayton. Ook al wist het Westen heel goed dat de 'slachter van de Balkan' aan tafel zat. Ook Biljana Plavsic, oud-presidente van de Bosnisch-Servische republiek Srpska die zich in januari vrijwillig meldde, was eind jaren negentig aanspreekpunt voor westerse leiders.

Er lopen in de wereld legio voorbeelden rond van mensenrechtenschenders annex presidenten. Hoe kon ex-warlord Charles Taylor president van Liberia worden, wat gebeurt er in Tsjetsjenië onder verantwoordelijkheid van Vladimir Poetin? En waarom krijgt Saoedi-Arabië nooit problemen ondanks het feit dat de beruchte Idi Amin uit Oeganda er al jaren woont?

Het internationale recht maakt aanzienlijk meer kans te zegevieren als dat politiek een prioriteit is. Niet voor niets verzetten de Verenigde Staten zich tegen de vorming van een permanent strafhof dat zelf beslist wie het gaat vervolgen. De VS eisen dat de VN-Veiligheidsraad daarin het laatste woord heeft, zodat de vijf permanente leden Rusland, China, Frankrijk, Engeland en de VS altijd een vetorecht houden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden