Interactieve tv doet het ergste vrezen

“We hebben nog maar het topje van de ijsberg ontdekt”, schreef drs. Chriet Titulaer begin jaren tachtig in een van zijn boeken over de toekomst van de tv. Volgens hem zouden we 'in het begin van de volgende eeuw' via 'geïntegreerde netwerken' wel eens 'hele andere dingen kunnen gaan doen met de tv dan we tot nu toe gewend waren'. Wat Titulaer niet kon vermoeden was dat die toekomst dichterbij was dan hij dacht.

Dit jaar nog beginnen de eerste aanbieders in het oosten en westen van ons land met interactieve diensten op de tv. Diensten die ingewikkelde namen dragen als: video-on-demand, pay-per-view, respons-TV en homeshopping. Interactiviteit is het nieuwe toverwoord. Niet alleen op de computer, maar ook op de tv. Volgens een landelijke enquête, die vorig jaar gehouden werd door de Rijks Universiteit Utrecht, kan de Nederlandse kijker bijna niet wachten tot het zover is. Interactieve tv mag zich nu al verheugen op een grote populariteit onder de Nederlandse bevolking. Het is alleen de vraag waarop die zich dan precies verheugt. Want wat er meestal niet bij wordt gezegd, is dat er vele vormen van interactiviteit bestaan.

Jaren geleden werd in Amerikaanse bioscopen al 'de eerste interactieve speelfilm' vertoond. Het verhaal begon, zoals bij elke film, met een scène waarin een aantal karakters werd neergezet. De kijker in de zaal had op de leuning van zijn stoel een kastje, waarmee hij of zij het verloop van de film zelf kon bepalen. Aan het einde van elke scène richtte de acteur of actrice zich tot het publiek met de vraag: wat zal ik doen? Meegaan of hier blijven? Uit het raam springen of wegrennen? Onder luid gejoel vanuit de zaal kon je met je eigen 'afstandsbediening' zelf kiezen, waarbij de makers van de film voor het gemak uitgingen van het democratische principe: meeste stemmen gelden. Op deze manier verliep elke voorstelling anders en was er een onvoorspelbare plot. De combinatie van mogelijkheden was immers oneindig groot.

Wie bij interactieve televisie aan zoiets denkt, of aan het CD-i-spel 'Voyeur', waarbij de speler een moord moet zien te verhinderen door steeds op het juiste moment in te grijpen, komt bedrogen uit. Want wat het bij 'Voyeur' juist zo spannend maakt - zelf invloed uitoefenen op de inhoud van het verhaal - ontbreekt bij de meeste interactieve tv- pakketten ten enen male.

Een demonstratie van Intouch TV, ontwikkeld door het Hilversumse bedrijf Itcom in samenwerking met de Tros, doet het ergste vrezen. De 'interactieve' Natte Neuzen Show behelst niet veel meer dan wat kleutervragen in beeld, die slechts bedoeld zijn om de kijker te sussen. 'Welk hondje gaat winnen?', lezen we 'interactief' over beelden van een hondenrace. 'Hondje een of hondje twee?' Als kijker kun je drukken wat je wilt, maar er gebeurt niets. Niks geen interactiviteit. Hooguit achteraf de boodschap: 'Jammer, het was hondje twee'.

Op dit soort interactiviteit zit niemand te wachten. Dat is zoiets als het plastic dashboardje waarmee je vroeger als kind werd afgescheept in de auto. Op de achterbank mocht je dan 'meesturen'. Maar wat je ook deed, of je linksom draaide of rechtsom, het had geen enkel effect. Je stuurde mee voor spek en bonen.

Wat met het interactieve systeem van Itcom wel goed kan, is met de speciaal daarvoor ontwikkelde afstandsbediening (die in verbinding staat met een 'Set Top Box', een decoder met ingebouwde printer) reageren op aanbiedingen. Hoe moeten we ons dat voorstellen? Heel eenvoudig. Als je de kijker door middel van de 'interactieve' programma's zover hebt gekregen dat hij of zij met zijn afstandsbediening in de handen zit, volgt waar het eigenlijk om gaat: het plaatsen van bestellingen. “Aansluitend op een 'interactief kookprogramma' zou je bijvoorbeeld de weekaanbieding van een bepaalde supermarkt kunnen aantreffen”, legt een woordvoerder van Itcom uit. “Waarbij de ingrediënten van het te maken recept extra voordelig in de aanbieding zijn.”

Eén druk op de knop en de bestelling is gedaan. Bij Itcom wordt de opdracht vervolgens automatisch via je eigen creditcard verrekend. De communicatie van het In Touch-systeem loopt nu nog via twee gescheiden kanalen. Heen via de kabel, terug via de telefoonlijn. In de toekomst zal dat worden ingeruild voor een tweeweg-kabelverbinding.

Maar er kan meer met interactieve-tv. Het Amsterdamse bedrijf Teleselect (een joint-venture van Philips, KPN en het Amerikaanse Graff), dat in Amsterdam (485.567 aansluitingen) vanaf mei en in de regio Utrecht en Den Haag (samen 1,2 miljoen aansluitingen) vanaf september van start gaat, wil in eerste instantie entertainment bieden. In de aanloopfase biedt het bedrijf vooral speelfilms aan.

Het pakket, dat tegen betaling bovenop het bestaande basisaanbod van de kabelexploitant geleverd wordt, bestaat vooralsnog uit zeven kanalen: twee voor abonnee-tv en vijf voor pay-per-view. Bij deze laatste optie betaalt de kijker per afgenomen film - eigenlijk is het niet meer dan een elektronische videotheek. Binnen enkele jaren zal dat aanbod uitgroeien tot meer dan honderd kanalen, voorspelt Bart Pluis, manager van Teleselect.

Naast entertainment zal Teleselect zich richten op het aanbieden van live-verslagen van grote sportevenementen, tele-educatie (cursussen via de tv), music-on-demand en niet te vergeten homeshopping. Pluis: “Je trekt de mensen met entertainment, maar uiteindelijk wil je een heel assortiment van diensten aanbieden. Wij zien het als een elektronische Albert Heijn. De kabelexploitant biedt de schapruimte aan, wij verzorgen de produkten.” Uiteindelijk zal bijna de helft van de inkomsten van Teleselect afkomstig zijn uit de homeshopping-markt.

Dat Nederlanders in de toekomst massaal zullen gaan teleshoppen, daar heeft Pluis een rotsvast vertrouwen in, ook al wijzen eerdere experimenten in een andere richting. Vorige week nog kondigde uitgeverij VNU, samen met Philips en KPN eigenaar van Telekado, aan zich wegens tegenvallende verkoopcijfers terug te trekken uit het project. Succesvolle Europese voorbeelden willen Pluis dan ook niet te binnen schieten. Maar in de Verenigde Staten is teleshoppen een enorme groeimarkt. Daar behalen grote jongens als het Home Shopping Network en QVC (Quality, Value, Convenience) inkomsten van tussen de 1,1 en 1,2 miljard dollar per jaar.

“Natuurlijk is die situatie niet zomaar één op één te vertalen naar Europa”, weet Pluis. Er bestaat nog zoiets als een cultuurverschil. “De afstanden zijn in de VS veel groter dan hier, waardoor je gemakkelijker per televisie koopt. En in Amerika maakt de tv veel meer deel uit van het huishouden. Daar staat in elke kamer een tv-toestel, tot in de keuken aan toe.”

Ook Rob Busquet van Multichoice - werkmaatschappij van Nedhold, een joint-venture van het Zwitserse bedrijf Richemond en het Zuidafrikaanse M-net - kan nog wel wat praktische toepassingen voor interactieve tv bedenken. “Wat denk je van een reiskanaal waarop je last-minute-reizen kunt boeken? Een muziekkanaal, waar je CD's kunt bestellen, of een Wehkamp-kanaal?” Bij een proefproject in Hoogvliet, waar Multichoice samenwerkte met de Dagmarkt en Wehkamp, kwam uit de bus dat mensen veel gemakkelijker bestellen als het 24 uur per dag via de televisie de huiskamer binnenstroomt, dan wanneer ze zelf de telefoon moeten pakken of, nog erger, helemaal met een uitgeknipte bon naar de brievenbus moeten lopen. Busquet: “Het maakt ons niet uit wat we aanbieden, wij zijn marketeers, wij richten ons naar wat de markt ons dicteert.”

Om de huiskamers binnen te komen gaat Multichoice joint-ventures aan met lokale kabelexploitanten. De eerste overeenkomst, met Edon (goed voor 388.087 aansluitingen in het noordoosten van het land), is al getekend. Op dit moment worden onderhandelingen gevoerd met een stuk of tien andere exploitanten. “In plaats van geld te bieden voor het doorgeven van onze diensten, bieden wij de kabelaar een aandeel in onze onderneming aan”, legt Busquet uit. “Voor beide partijen is dat een lucratieve business, want uit prognoses blijkt dat er in het eerste boekjaar al een flinke winst te verdelen valt.”

Daarmee is de rol van de kabelexploitant, die naast aanbieder van de infrastructuur nu ook mede-programma-aanbieder lijkt te gaan worden, fundamenteel veranderd. Een ontwikkeling die tot nu toe door de Mediawet, noch door de Telecommunicatiewet, die valt onder het ministerie van verkeer en waterstaat, is ondervangen. “We spreken hier inderdaad over een groot grijs gebied”, deelt een woordvoerder van het Commissariaat voor de Media desgevraagd mee. Volgens de Mediawet mogen kabelexploitanten geen programma's aanbieden. Maar wie zegt dat interactieve diensten ook programma's zijn?

Hoe schimmig het allemaal is werd duidelijk toen het Commissariaat voor de Media vorige week TV-à-la-carte (dochteronderneming van het Amsterdamse kabelbedrijf KTA) een zendvergunning weigerde. Er was sprake van een te grote belangenverstrengeling tussen de kabelexploitant en de dienstenaanbieder, vond het commissariaat.

Nog ingewikkelder wordt het als je bedenkt dat een bedrijf als Philips niet alleen aast op overname van het Amsterdamse kabelnet, maar ook een van de mede-eigenaren is van Teleselect, het bedrijf dat diensten aanbiedt op datzelfde netwerk. Om maar niet te spreken van de belangen van Philips in Polygram, een van de grootste speelfilmdistributeurs.

“Als het hier maar geen Amerkaanse toestanden worden”, verzucht Marcel Bollinga van de Digitale Burger Beweging. “Daar bepalen grote media-allianties wat er wel en niet op de kabel komt.” Ook Marleen Stikker van de Digitale Stad maakt zich zorgen. “De kabel is ooit aangelegd als openbare nutsvoorziening. Je gaat als gemeente toch ook niet een aantal rijstroken op de openbare weg verkopen? Het hele idee van interactiviteit was ooit dat de communicatie twee kanten op zou gaan. Dat de burger niet meer alleen passief zou ontvangen, maar ook zelf aanbieder zou kunnen zijn. Als interactieve tv deze kant op gaat, is de burger alleen nog maar consument.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden