'Intellectuelen zijn nu aan de beurt bij Erdogan'

Arrestaties om petitie beschouwd als smoes om academische vrijheid te beperken

Biray Kolluoglu, als sociologe werkzaam aan de Bogaziçi-universiteit in Istanbul, tekende wel vaker een petitie. Maar waarom haalde de Turkse president juist deze keer zo ongemeen fel naar de ondertekenaars uit? "Zó opruiend was de tekst nu ook weer niet", zegt Kolluoglu in haar werkkamer op de besneeuwde campus. Tot ze besefte dat de academici de enigen waren die hun stem verhieven. "Anders waren we steeds onderdeel van een bredere protestbeweging. Maar nu waren we alleen, en resoneerde dat extra hard."

Al twee weken is Turkije in de ban van een petitie waarin het optreden van het leger tegen de Koerdische bevolking in het zuidoosten aan de kaak gesteld wordt. Afgelopen zomer laaide de strijd op tussen de militante Koerdische verzetsbeweging PKK en de Turkse staat. Steden en wijken werden door het leger van de buitenwereld afgesloten. Volgens de Turkse mensenrechtenorganisatie IHD kwamen er intussen 262 burgers om. De petitie, die was ondertekend door 1128 academici uit binnen- en buitenland, spreekt van een 'vooropgezet bloedbad en deportatie van de Koerdische bevolking'.

President Erdogan reageerde als door een wesp gestoken. Hij noemde de academici 'verraders' en sprak van een 'vijfde colonne'. Daarbij bleef het niet. Alle ondertekenaars kunnen een aanklacht wegens 'terroristische propaganda' tegemoetzien en riskeren gevangenisstraf. In een aantal gevallen werden ondertekenaars reeds door hun universiteitsbestuur geschorst. Het woord 'heksenjacht' viel, helemaal nadat in de provincie deuren van de werkkamers met rode kruizen werden beschilderd.

Volgens Kolluoglu, een druk gesticulerende vrouw van midden veertig, is de petitie slechts een excuus. "Erdogan duldt geen tegenspraak", zegt ze. "Eerst pakte hij het leger aan, toen de rechtspraak en tenslotte de media. Nu zijn wij aan de beurt." Volgens Erol Köroglu, docent Turkse literatuur aan Bogaziçi, is de president erop uit om de intellectuele elite die zich tegen het regeringsbeleid uitspreekt te marginaliseren. "Dat gebeurt via intimiderende retoriek, strafzaken, maar ook door zijn greep op het hoger onderwijs te verstevigen."

Zeker is dat er de afgelopen jaren veel druk op de Turkse universiteiten is uitgeoefend om bevoegdheden naar Ankara over te hevelen. Een voorstel om onderzoekers en docenten vanuit de hoofdstad te benoemen haalde het na veel verzet niet.

Nu ligt er een plan waarbij rectoren direct door de Turkse president worden benoemd. Al gaat dat inmiddels al een beetje zo, aangezien Erdogan een keuze maakt uit een topzes die via interne verkiezingen tot stand is gekomen, en hij zich daarbij het recht voorbehoudt om de nummer zes te kiezen indien dat hem behaagt.

Bij Bogaziçi, een van de meest prestigieuze universiteiten van Turkije, vonden ze daar wat op. "De nummers vier tot en met zes van de kandidaten op de lijst zijn niet serieus", zegt Resit Canbeyli, een gedragspsycholoog met een gesoigneerde witte baard. "Die zouden een eventuele benoeming weigeren. Zo houden we als universiteit greep op de zaak".

Een structurele oplossing is het niet, erkent Canbeyli. En eigenlijk alleen Bogaziçi en de Technische Universiteit van het Midden-Oosten (Metu) in Ankara durven openlijk de confrontatie met Erdogan aan. In een land met van staatswege afgedwongen taboes is academische vrijheid nooit vanzelfsprekend geweest. Denk aan thema's als de Armeense genocide of de Koerdische kwestie. Officieel zijn universiteiten vrij om te onderzoeken en te doceren wat ze willen. Maar een eerder toegekende subsidie kan gemakkelijk worden ingetrokken. En een aanklacht wegens staatsondermijnende activiteiten is snel uitgevaardigd. Dat was onder Erdogan voorgangers, de seculiere kemalisten, al zo.

"De AK-partij (de partij van Erdogan, red.) leek met het autoritarisme te willen breken", zegt Canbeyli. "Maar de geschiedenis herhaalt zich." Köroglu spreekt over een 'klimaat van angst'. Net als Kolluoglu en Cenbeyli ondertekende hij de petitie. "Op minder activistische universiteiten doen ze er liever het zwijgen toe", zegt hij. "Ik begrijp dat wel. Mensen hebben kinderen, een hypotheek."

Köroglu verzorgt momenteel een cursus romankunst ten tijde van het Ottomaanse Rijk. "Die staat bol van de homo-erotische elementen. ik weet niet of een door Erdogan aangewezen rector dat zou appreciëren."

Ahmet Davutoglu, de huidige premier, voltooide zijn proefschrift aan Bogaziçi; zijn twee dochters studeerden er. Daarbuiten levert de universiteit een goed deel van de ambtelijke elite van Turkije.

"We kunnen kwaliteit leveren omdát we liberaal zijn", zegt Biray Kolluoglu. "Academische vrijheid is de voorwaarde voor succes. Waarom dat riskeren ? Het is alsof je de kip met de gouden eieren slacht. De dociliteit die Erdogan nu afdwingt, zal uiteindelijk duur betaald worden."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden