Inlichtingendiensten onder de loep: waarom werd de aanslag in Nieuw-Zeeland niet voorkomen?

Herdenkingsbijeenkomst in Christchurch voor de slachtoffers van de aanslagen op de moskeeën. Beeld Getty Images

Nieuw-Zeeland onderzoekt of zijn spionnen hebben gefaald in de aanloop naar ‘Christchurch’. Hebben westerse inlichtingendiensten te weinig oog voor rechtsextremisme?

Nieuw-Zeeland gaat onderzoeken hoe twee moskeeën in de stad Christchurch het slachtoffer konden worden van een aanslag. Een Koninklijke Commissie van Onderzoek, enigszins te vergelijken met een parlementaire enquête in Nederland, gaat bekijken of de inlichtingendiensten, politie, douane en immigratiedienst steken hebben laten vallen. “Het is belangrijk dat de onderste steen boven komt”, aldus de Nieuw-Zeelandse premier Jacinda Ardern maandag. “We moeten achterhalen hoe deze terreurdaad kon worden gepleegd en wat we mogelijk hadden kunnen doen om deze te voorkomen.”

De Nieuw-Zeelandse inlichtingendiensten liggen onder vuur vanwege het gemak waarmee de 28-jarige Australiër Brenton Tarrant het bloedbad kon aanrichten. Want Tarrant was actief in extreemrechtse kring op internet en oefende met vuurwapens op schietbanen in Australië. Hij reisde ruim van tevoren naar Nieuw-Zeeland, kocht daar vuurwapens en zette twee dagen voor de aanslagen foto’s online van de wapens met daarop, geschreven met witte pen, de namen van eerdere daders van aanvallen op moslims. Ook zette hij zijn haatzaaiende manifest online en verstuurde twaalf minuten voor de aanslagen een mail aan media. Desondanks stond Tarrant niet op de radar bij de diensten. “Een van de vragen waarop we antwoord willen, is of we meer hadden kunnen en moeten weten”, aldus premier Ardern.

Elders in het Westen rijzen soortgelijke vragen. Want inlichtingendiensten hebben jarenlang relatief weinig aandacht besteed aan rechtsextremisme. Zaken als radicaal jihadisme en de dreiging vanuit China en Rusland hadden meer prioriteit.

Dreiging

Inmiddels maken de diensten weer meer capaciteit vrij om extreemrechts in de gaten te houden. Want gevoed door spanningen over immigratie en islamistische aanslagen groeit de dreiging uit die hoek.

Zo schoot een Amerikaanse blanke racist afgelopen najaar in een synagoge in Pittsburgh elf mensen dood. En de FBI arresteerde laatst een kustwachtofficier die een arsenaal aan wapens bezat waarmee hij Democratische politici zou hebben willen doden. In de VS waren rechtse radicalen van 2009 tot 2018 verantwoordelijk voor driekwart van de doden door extremistisch geweld.

In Europa domineren vooralsnog de jihadistische terroristen. Maar de dreiging van extreemrechts groeit wel. Zo ontmaskerde Duitsland enige tijd geleden een neonazi-cel in het leger. Frankrijk ontdekte een samenzwering om president Macron te vermoorden. En Spanje arresteerde een fascist die hoopte premier Sánchez om te brengen.

Ook in Nederland zette de inlichtingen AIVD enkele jaren geleden, mede door bezuinigingen, het in de gaten houden van extreemrechts op een laag pitje. Een gepensioneerde AIVD-analist deed hierover vorig jaar een boekje open in het Dagblad van het Noorden. Maar inmiddels lijkt het fenomeen weer meer in beeld bij de AIVD. In een recente brochure constateert de dienst een ‘lichte opleving’ van extreemrechts. Volgens de AIVD is het taalgebruik, ook online, ‘steeds agressiever en opruiender’ en is er een ‘grote fascinatie voor vuurwapens’. Daardoor is de kans iets groter geworden dat geradicaliseerde eenlingen of kleine groepen overgaan tot geweld. Maar volgens de AIVD ‘lijken links-extremisten nog altijd eerder bereid om geweld in te zetten dan rechts-extremisten’.

Spanningen in strijdkrachten

Westerse regeringen moeten oppassen voor het risico van rechtsextremisme in hun strijdkrachten, schrijft het Britse blad The Economist deze week in een doorwrocht stuk over ‘blank nationalistisch terrorisme’. Want soldaten zijn goed getraind in het gebruik van geweld en hebben toegang tot wapens. Onder Amerikaanse militairen zouden de raciale spanningen toenemen. Zo blijkt uit een recente opiniepeiling van de Military Times, een Amerikaanse dagblad voor de strijdkrachten, dat meer dan de helft van de niet-witte militairen in 2018 last had van discrimatie, tegen 42 procent een jaar eerder. Tegelijk onderzoeken de Duitse autoriteiten momenteel zo’n 450 gevallen van vermoed rechtsextremisme in de Bundeswehr. En in Groot-Brittannië werden in september 2017 vier militairen opgepakt omdat ze lid waren van National Action, een verboden neonazi-groep. “Als we genoeg van ons in het leger krijgen”, suggereerde een van hen, “dan zitten we op de juiste plek als de boel in elkaar begint te storten”.

Lees ook:

Wat dreef de schutter in Christchurch?

De terrorist die in Nieuw-Zeeland tientallen mensen doodschoot, had een afkeer van immigratie en een verlangen naar etnische puurheid.

De regering in Nieuw-Zeeland scherpt wapenwet aan na de aanslag in Christchurch

De Nieuw-Zeelandse regering is het eens geworden over het aanscherpen van de wapenwet. Dat heeft premier Jacinda Ardern bekendgemaakt naar aanleiding van de schietpartijen bij twee moskeeën in Christchurch, waarbij 50 mensen werden doodgeschoten.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden