Inkeer van leermens tot leegkerk

'Inkeer' staat volgens Van Dale voor: 1. (veroud.) intrek nemen; 2. tot zichzelf ingaan om zijn gedragingen te toetsen: tot inkeer komen of brengen; 3. bocht in de weg of draai in een straat. In elke betekenis vormt 'inkeer' het thema van een landelijke expositie van 15 september tot 1 november. Meer dan veertig kunstenaars tonen hun werk in 36 oude, soms vrijwel vergeten kerkjes in heel Nederland. Dominee Henk Abma uit Kortenhoef bedacht en organiseerde de expositie.

'Inkeer is een mooi woord waarop kunstenaars zich met gretigheid hebben gestort. Eenmaal in je hoofd blijft het ruimte opeisen'', vindt Henk Abma (1946). Talloze betekenissen verbindt hij aan het begrip. ,,Inkeer staat voor het contact met je diepste zelf, het ongemaskerde ik. Maar ook voor gêne over het geweld dat je meebrengt in contacten met anderen. Dat gevoel overvalt me ook in situaties waaraan ik part noch deel heb. Het bekruipt me soms al bij een foto in de krant. Twee Ambonese jongetjes, de enige overlevenden van een mislukte ontsnapping aan terreur. Op een vreemde manier weet ik me verantwoordelijk.''

Ook bidden is voor Abma inkeer. ,,Als je in dertig kerken de gebeden zou opnemen, stuit je op heel wat verlanglijstjes. Gehoor zoeken voor eigen problemen. Een minder duidelijk godsbeeld wordt het eerste hoorbaar bij het gebed. Voor mij is bidden niet zozeer gehoor zoeken, als wel gehoor geven. Geconcentreerde stilte waarin je iets leert begrijpen van jouw plaats en rol in een veel groter verhaal. 'Ook zonder hem te lezen, ben je in de bijbel', zegt de Joodse agnost Canetti.''

In de tuin van zijn pastorie in Kortenhoef staat een hemelsblauwe, stalen sokkel van zeven meter hoog met daarop een vierkant metalen raam, een templum. Een kunstenaar uit Praag maakte het beeld als hommage aan Abma en zijn werk. Het raam ziet Abma letterlijk als een beeld van inkeer. ,,Inkeer is contemplatie. Niet de oneindige leegte van het heelal die Pascal deed huiveren, maar concentratie, het buitensluiten van ruis. Afzien van zekerheden, die steunen op God. En wat misschien hetzelfde is: het schoonvegen van het scherm waarop we niet aflatend projecteren. In die leegte ontdek je ruimte, een stukje van de hemel dat open blijft.''

Kunst speelt een belangrijke rol in de manier waarop Abma mensen, die zich van het instituut hadden afgewend, naar het kerkje van Kortenhoef heeft getrokken. Hij organiseerde er tentoonstellingen, lezingen en concerten. ,,Ik wil laten zien dat in het hart van de cultuur dezelfde vragen aan de orde zijn als in het geloof. Sommige bijbelverhalen begrijp je beter via literatuur of beeldende kunst. Bovendien blijf ik op deze manier in gesprek met mensen die over de rooie gaan als ze een orgel horen. Ze zijn opgevoed met het gezegde dat je je tong eeuwig in de hel zult kauwen als je lesbisch bent of uit de suikerpot snoept. Ondertussen hebben zij wel degelijk belangstelling voor inkeer. Meer dan tien jaar geleden maakten we daarom al een zondagmorgen vrij voor een lezing en koffieconcert.''

De grote inkeer-tentoonstelling valt samen met een bocht in Abma's eigen levensweg. Na bijna vijfentwintig jaar legt hij zijn ambt in Kortenhoef neer. Het kerkje dat hij en zijn Oecumenische Streekgemeente moesten delen met dorpelingen die zich verenigden in een buitengewone wijkgemeente, was jarenlang een strijdtoneel. Tentoonstellingen moesten wekelijks worden uitgeruimd om pas na de dienst van de andere wijkgemeente te worden teruggeplaatst. Soms was dat een heidens karwei, zoals met het kunstwerk dat bestond uit een witte loper van 9000 eieren.

Abma is blij met de mogelijkheid van een oplossing, ,,die de pijn over beide groepen verdeelt maar recht doet aan de inzet waarmee ik gewerkt heb.'' Hij verlaat de pastorie, maar de lezingen en concerten in het kerkje gaan gewoon door. Op enige afstand blijft hij erbij betrokken. Zijn Stichting Collage krijgt de functie van een impresariaat voor evenementen in het grensgebied tussen kerk en kunst.

Dat hij de kerk van Kortenhoef niet meer kan gebruiken, maar dit jaar wel zesendertig andere kerken, noemt hij 'een vorm van ironie'. Wie delen van de tentoonstelling bezoekt kan niet alleen genieten van de kunstwerken die meer dan veertig kunstenaars maken. Ook de vaak fraaie kerkjes, die staan in dorpen met inkeerachtige namen als Leermens en Leegkerk, zijn de moeite waard.

Abma schiet in de lach als hij zich het bezoek aan de kerk in het Zeeuwse Dreischor herinnert. ,,Een juweel, maar de bezoekers stromen niet meer toe, het druppelt. Als je dat ziet, denk je: het is hier volgende week afgelopen. Maar de bejaarde beheerders zien dat anders. Jaren geleden werd de kerk een tijdje gebruikt door gereformeerde bonders. Opeens was het gebouw te klein. Banken moesten met planken verlengd worden. Op de vloer werd tapijt geplakt. De mooie pilaren niet meer vrij, alles heel burgerlijk en lelijk. Dus vroeg ik of de kerk niet in oorspronkelijke staat teruggebracht kon worden. Maar de beheerder zei: 'Nee, hoor, ik laat alles zitten. Je weet nooit of je 't binnenkort weer nodig hebt.' Dat onverwoestbaar vertrouwen ontroert me, maar was ik daar dominee, dan had ik binnen een week ruzie met diezelfde man. In die paradox heb ik altijd gewerkt.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden