'Inhoudelijke dialoog met islam zinloos'

Uiterst zinvol, het gesprek met de islam, maar praat over praktische zaken en niet over leerstelligheden. Dat is het advies van de Belgische islamoloog Urbain Vermeulen aan christenen waar ook ter wereld die op zoek zijn naar een dialoog met moslims.

Nee, beseft Urbain Vermeulen, ,,het zal me niet door iedereen in dank worden afgenomen, maar ik zeg het toch: Al die goedwillende christenen die theologische debatten met moslims willen voeren kunnen hun energie beter op iets anders richten. De islam is daar nog totaal niet aan toe. Wie dat ontkent maakt zichzelf wat wijs.''

Vermeulen (58) is hoogleraar islamologie en klassiek Arabisch aan de universiteiten van Leuven en Gent. Internationaal bekend islamkenner en voorzitter van de Europese Unie van islamologen en Arabisten. Hij bestudeert met name de moslimwereld van het Midden-Oosten en de Maghreb, bepaald niet alleen vanachter zijn bureau. Op grond van talloze gesprekken met geleerde theologen en 'gewone' gelovigen meent hij te kunnen stellen: ,,Godsdienstgesprekken? Vergeet ze maar.''

Dat schreef hij ook in een essay voor het prestigieuze Vlaams-culturele Davidsfonds. Al hield hij een kleine slag om de arm. ,,Want, zoals de islam zegt, alleen Allah bepaalt de toekomst.''

Moeten christenen alle moslims dan maar liever links laten liggen? Vermeulen: ,,Natuurlijk niet! Ik zeg alleen dat de dialoog zich beter kan richten op praktische zaken. Daar is de kans op samenwerking en begrip veel groter. Dus in internationaal verband met elkaar praten over de manier waarop we de milieuproblematiek moeten aanpakken, of lokaal kijken hoe de leefbaarheid van de wijk kan worden vergroot. Dat is zinvol en belangrijk. Maar laat de Bijbel en de Koran erbuiten. Theologische discussies leiden tot onnodige tegenstellingen.''

Volgens Vermeulen ('ik ben een open katholiek') geldt dit voor Europa, maar nog meer voor zwart Afrika, het Midden-Oosten en Azië. ,,Daar zijn geloofsgesprekken niet alleen zinloos - het is al snel: 'Jezus die voor onze zonden is gestorven', tegen 'Jezus die nooit aan het kruis hing' - maar ook gevaarlijk. Het lokt conflicten uit.''

,,Tenzij, zoals sommigen doen, je de inhoud van je eigen overtuiging ondergeschikt maakt aan het gesprek. Dan wordt de godheid van Christus gerelativeerd en lijkt Mohammed een soort jongere broer van Jezus. Dat is geen dialoog, maar een gemakzuchtige, zinloze uitverkoop.''

Vermeulen blijkt zich er natuurlijk van bewust dat in de islam het religieuze en het maatschappelijke nauw met elkaar verweven zijn. Dat brengt hem tot de conclusie dat er grote behoefte is aan objectieve informatie (,,wat iets anders is dan geloofsdiscussie''). Want onbekend maakt onbemind. En dat kan tot gevaarlijke misverstanden leiden.

,,Alleen moet men dan aan moslimkant ook informatie over het christendom geven. Dat gebeurt niet. Zelfs op beroemde islamitische universiteiten als de Azhar heerst schokkende onkunde over elementaire christelijke geloofskwesties: de heilsgedachte, de triniteitsleer. Interesse in serieuze, onbevooroordeelde geloofsgesprekken is bij de meeste moslims in west en zeker in oost al helemaal gering.''

Om voorbeelden gevraagd: ,,In 1976 kwamen moslimgeleerden die in Tripoli deelnamen aan een internationaal seminarie over de dialoog tussen de geopenbaarde godsdiensten voor de zoveelste keer aanzetten met het 'evangelie van Barnabas'. Dat bewees volgens hen onomstotelijk dat Jezus geen zoon van God was en dat hij de komst van Mohammed als laatste en grootste profeet heeft voorspeld. Terwijl elke serieuze deskundige weet dat het hier gaat om een apocriefe tekst.''

,,Daarop gewezen hielden de moslimpartners vol dat dit het enige evangelie was waarin ze geloofden. Geen van de vier christelijke evangelies kon voor hen de basis voor een dialoog zijn. Die sfeer is sindsdien niet verbeterd. Althans ik heb het niet kunnen waarnemen.''

Vermeulen constateert dat de bâb al-igtihâd, de poort van de Igtihad (= het zelfstandig interpreteren van de Koran en de overleveringen van de profeet Mohammed) nog steeds, en al sinds de dertiende eeuw, gesloten blijft.

Midden vorige, begin deze eeuw hebben geleerden als al-Yahtawi en Mohammed Abdoeh (Egypte) en staatslieden als Kayr al-Din (Tunesië) geprobeerd om de poort weer open te zetten en aansluiting te vinden bij de ideeën van de Verlichting. Hun initiatief verzandde. Momenteel zit de poort weer potdicht. ,,En wee degene die eraan morrelt.''

Vermeulen: ,,Hem wacht, zoals de uit Egypte naar uw land gevluchte geleerde Nasr Hamid Aboe Zeid, verkettering. De gematigde islamist Ajmavi is zelfs diverse keren met de dood bedreigd. En dat terwijl Europese positivistische theologen eind vorige eeuw over de Bijbel veel kritischer dingen schreven dan hij nu over de Koran.''

,,Dat geldt ook voor Mohammed Arkoun. Wat die over de islam beweert is in feite uiterst braaf. Desondanks heeft de universiteit van Tunis, toch geen Kaboel, hem tot 'afvallige' bestempeld. En wat er met afvalligen dient te gebeuren heeft de in Egypte voor gematigd doorgaande sjeik Mohammaded el Ghasali duidelijk gemaakt. Nadat de uit de islam gestapte schrijver Farag Foda door fundamentalisten was vermoord, toonde de sjeik instemming. Een afvallige heeft geen recht op leven.''

,,De islam zit gevangen in zijn eigen omvermogen kritisch over zichzelf na te denken. Men heeft niet echt, zoals het westers christendom, de confrontatie moeten aangaan met secularisatie, democratisering en individualisering. Hierdoor staat men vijandig tegenover elke poging om de deur open te zetten voor nieuwe ideeën. In een tijdperk waarin de Amerikanen wagentjes op Mars laten rondrijden, kissebist men in islamitische kring over het al dan niet om religieuze redenen moeten dragen van hoofddoekjes. Dat tekent de sfeer.''

Uiteraard weet Vermeulen ook wel dat je niet mag praten over dé islam, want er bestaan even zovele islams als er moslims zijn.

,,Maar allen hebben ze, althans in de grote soennitische variant, één ding met elkaar gemeen: ze zijn niet bereid de geloofsinhoud zelf ter discussie te stellen. Wie ook maar het allerkleinste vraagteken plaatst bij het bestaan van een hiernamaals, van de hel, van duivels en engelen of twijfels uit over het laatste oordeel, wordt direct uit de groep gezet. En ik ken al helemaal geen moslimgeleerde, ook Zeid en Arkoun niet, die het waagt de uniciteit van de Koran te relativeren. Zoals liberale christelijke theologen dat sinds jaar en dag doen met de Bijbel. Oké, dat wordt hen evenmin door iedereen in dank afgenomen, maar het kritisch onderzoek gaat wel door.''

Onder moslimtheologen blijkt dat, aldus Vermeulen, amper het geval. ,,Bang als men is voor het moslimestablishment. Dat moet van nieuwe opvattingen op filosofisch en religieus vlak niets weten. En de massa heeft veel te weinig educatie genoten om wat anders dan traditionalist te kunnen zijn.''

,,Voeg daarbij het toenemend fundamentalisme onder jonge, gefrustreerde moslimintellectuelen en het wordt duidelijk dat we niet hoeven te verwachten dat er zich snel een aan de moderne tijd aangepast islamitisch denken aandient.''

Ook niet onder de moslims in het Westen? Vermeulen: ,,Het traditionalisme onder hen die hier nog regelmatig een moskee bezoeken is minstens even groot als in het Oosten. En voorzover er 'liberale' denkers rondlopen blijft hun invloed beperkt tot Europa en de VS. In de islamitische wereld wordt alles wat op religieus gebied uit het Westen komt, ook uit moslimkringen, met diep wantrouwen bekeken.''

,,Nee, de vernieuwing moet in de islamitische wereld zelf groeien. Niet in Afghanistan, Pakistan of Soedan, daar is de toestand hopeloos, maar in Tunesië, Egypte, Syrië en Jordanië. In die landen zullen onafhankelijke denkers moeten opstaan die bereid zijn zelfs hun leven veil te hebben voor het ontwikkelen van moderne geloofsvisies. Per slot van rekening hebben ook bij ons reformatoren als Hus het risico van de brandstapel op de koop toe genomen.''

Wat als er geen vernieuwing komt? Vermeulen haalt de schouders op: ,,Simpel, dan krijgt Alexis de Tocqueville alsnog gelijk. Deze Franse denker zei in de jaren dertig van de vorige eeuw: 'Indien de islam het gedachtengoed van de Verlichting niet overneemt zal hij verdwijnen'. Nee, dat is geen westerse arrogantie, dat is zuiver realisme.''

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden