Ingefluisterd verleden

( Dolph Cantrijn/Hollandse Hoogte) Beeld
( Dolph Cantrijn/Hollandse Hoogte)

Tijdens de jaarwisseling van 1993 op 1994 beschuldigt Annemarie Kok haar opa van seksueel misbruik. Haar vader zou hebben toegekeken. Het verhaal rijt oude familiewonden open. Maar vertelt Kok ook de waarheid of meent ze zich dingen te herinneren die nooit hebben plaatsgevonden?

Dat er wat mis was met zijn opa, daarover heeft Rob Kok uit Enkhuizen geen enkele twijfel. Opa Kok heeft zich in 1959 vergrepen aan enkele nichtjes. „In ruil voor een paar kwartjes heeft hij zich laten bevredigen”, zegt Kok.

Het was een schok voor de familie. „Toen mijn vader daarvan hoorde, is hij direct met zijn broer naar opa gestapt. Samen hebben ze hem afgeleverd bij het politiebureau. Hij is toen een half jaar opgenomen in een psychiatrische kliniek, waarna hij gecastreerd weer thuiskwam. Zo deed men dat toen.”

Opa is weliswaar al 43 jaar dood, maar zijn misstap drukt nog steeds op de schouders van zijn nazaten. Rob Kok: „Ik heb altijd gezegd: wij als familie dragen de last van opa. Het heeft ons getekend.”

Zelf koestert Rob, de vijfde uit een gezin van acht kinderen, warme herinneringen aan zijn ouderlijk huis. Natuurlijk, ze hadden het niet breed. Vader was fabrieksarbeider, elk dubbeltje moest worden omgedraaid. Maar dankzij de spaarzaamheid van beide ouders kwam niemand iets tekort. „Er waren bijvoorbeeld altijd voor iedereen cadeautjes met sinterklaas.”

Zus Annemarie Kok, geboren in 1963, kijkt anders terug op haar jeugd. Rond de jaarwisseling 1993/1994 komt ze op de proppen met een ernstige beschuldiging. Opa Kok heeft haar op tweejarige leeftijd misbruikt, vader Kok was daarvan getuige, maar greep niet in.

Dat komt hard aan. De beschuldiging is oncontroleerbaar omdat opa al lang dood is en rakelt een geschiedenis op die eigenlijk al lang was vergeten. Bovendien is zij uiterst grievend voor vader Kok. Hij ontkent ten stelligste, maar Annemarie laat geen enkele ruimte voor twijfel, zo blijkt uit een persoonlijke brief die zij haar vader in januari 1994 stuurt. „Heb je gezwegen uit bescherming van moeder en de andere kinderen? Net zoals je nu zwijgt?”schrijft de dochter. En: „Pap, durf je je het echt niet meer te herinneren? Je moet het weten, want jij hebt opa met mij betrapt. (...) Het zat diep weggestopt, het maakte me ziek, maar nu is alles boven gekomen. Ik heb het opnieuw beleefd. Heb je enig idee wat seksueel misbruik met een kind doet? (...) Het is een wond die misschien wel nooit helemaal geneest en tot nu toe mijn hele leven heeft getekend.”

Zoon Rob heeft geen twijfel. „Mijn vader heeft destijds zelf opa aangeven. Hij zou zeker ook nu hebben ingegrepen.” Bovendien, vraagt hij zich af, wiens geheugen gaat nu terug naar het tweede levensjaar? „Ikzelf weet eigenlijk helemaal niks meer van mijn derde of vierde.” Annemarie was drie toen opa in 1966 overleed.

Maar op aandrang van hun dochter besluiten beide ouders een afspraak te maken met haar therapeut, Peter Kieft uit Andijk. Een bezoek waarvan de therapeut zelf een bandopname maakt, zodat de ouders het gesprek thuis nog eens kunnen beluisteren.

Kieft presenteert zich, zo leert het bandje, als een autoriteit, een therapeut met jarenlange ervaring met slachtoffers en daders van incestzaken. Hij benadrukt voortdurend de noodzaak incest onder ogen te zien: dat helpt het slachtoffer enorm bij de verwerking. Hij suggereert bovendien dat ook vader Kok zijn dochter onzedelijk heeft betast.

Zeker is hij over iets anders. „Dat heeft te maken met uw beide zoons. Er zijn twee zoons die Annemarie seksueel gebruikt hebben, rond een jaar of tien. En daarvan ben ik heilig overtuigd.”

Nee, namen noemt hij niet, dat is aan Annemarie. Als zij daar tenminste de kracht toe heeft. Want nu voelt Annemarie ’nog zoveel drijfzand’ in zich, meldt de therapeut.

Is het absoluut waar, probeert moeder Kok nog. Kieft: „Voor mij wel, ja. Ik heb twaalf jaar ervaring in dit vak. Ik heb veel mensen met incestgeschiedenis en mishandelingsgeschiedenis en wat ik zie, is voor mij honderd procent zeker.” Maar, troost de therapeut zijn bezoeker, hun gezinssituatie is zeker niet uniek. Want wetenschappelijk onderzoek heeft uitgewezen dat in één op de drie gezinnen ’in mindere of meerdere mate’ incest plaatsvindt.

Het gesprek grijpt de ouders zwaar aan, ook omdat ze het geheim moeten houden. Want, zo schrijft Annemarie haar ouders op Koninginnedag 1994 : „Dat is mijn taak, als ik daar klaar voor ben.” Rob Kok: „Annemarie was ook onverbiddelijk. Zij eiste erkenning. Ze ging zelfs bij vader op bed zitten toen hij terminaal was – hij overleed in 1996 aan longkanker – en zei: „Zeg nou dat het waar is, pap!” Annemarie ontkent dit, zo laat zij weten in een reactie.

Uiteindelijk leidt de hele affaire tot een definitieve breuk in de familie: Annemarie onderhoudt alleen nog contact met een schoonzus en één van de zes broers.

Een jaar later krijgt zoon Rob de band in handen. „Hoe precies, weet ik niet meer. Maar het incestverhaal was toch gaan rondzingen, en mijn naam werd genoemd als een van de incestplegers. Ik had dat natuurlijk niet gedaan, maar wist ook niet hoe ik het had. ’En nou wil ik echt alles weten’, riep ik.” Waarop moeder Kok, opgelucht, hem het bandje geeft. Als hij aan de band terugdenkt, kan hij met moeite zijn woede onderdrukken. „Stel je voor: twee oudere mensen van rond de zeventig en dan zo’n snoeiharde boodschap. Dat noem ik gewoon misdadig.”

De cassette zet hem wel aan het denken. Wat bezielt zijn zus? Wat is die Kieft eigenlijk voor een therapeut? Hij duikt in het verleden, leest brieven die Annemarie in de loop der jaren vanuit haar woonplaats in Friesland naar familieleden zond. En ontdekt dat ze, na jarenlang gekwakkel met haar gezondheid, is gaan shoppen in het alternatieve circuit. Reinigingssessies, hypnotherapie, chakra en auralezen: Annemarie doet van alles om ’dichter bij haar emoties te komen’, zoals ze dat zelf verwoordt in een brief vanuit een therapeutisch herstellingsoord.

Ook Kieft is een alternatief genezer. Zijn website meldt onder andere dat hij werkt als magnetiseur en lid is van de Vereniging voor Geestelijke en Natuurgeneeswijzen. Verder volgde hij een studie aan het Internationale Instituut voor Unitieve Psychotherapie en een neuropsyrurgie-opleiding.

Door die zoektocht gaat er een wereld open voor Kok, in het dagelijks leven metselaar. „Ik had me nooit met alternatieve geneeswijzen beziggehouden. Laat staan dat ik wist dat deze sector zonder enig toezicht van de Inspectie voor de Gezondheidszorg opereert.” Hij pluist kranten na op incestverhalen en stuit op verhalen over hervonden herinnering: herinneringen aan traumatische ervaringen die jarenlang zijn weggestopt maar in therapieën kunnen worden opgeroepen. Herinneringen die niet altijd waar hoeven te zijn, zo concludeert ook de Gezondheidsraad in 2004 na uitvoerige studie, maar die wel in therapie als echt worden beleefd, met alle emoties die daarbij horen. De therapeut moet zich daarom ook onthouden over de feitelijke juistheid van de herinnering, meent de raad.

Jarenlang horen de familieleden niks meer van Annemarie. Totdat in juni 2000 de NCRV hen overvalt met de documentaire-tweeluik van Thom Verheul: ’Verborgen moeders: zwanger na incest’. Rob Kok: „Het was afschuwelijk. Mijn moeder zat nietsvermoedend tv te kijken, kwam opeens onze zus in beeld.” Annemarie vertelt op de televisie dat ze vier keer zwanger is geweest na misbruik, tussen haar twaalfde een zestiende levensjaar. De kinderen zouden ritueel zijn vermoord of verkocht. Een kind zou dood zijn geboren, één kind zou door de wanhopige moeder zelf zijn omgebracht.

De documentaire leidt tot een taai juridisch gevecht tussen de NCRV en de familie Kok, die wordt bijgestaan door advocaat Chris Veraart, specialist op het terrein van zedendelicten. De omroep wordt smaad en gebrek aan wederhoor verweten. Media springen op de affaire en het Openbaar Ministerie start een onderzoek waarvoor Annemarie wordt verhoord door de politie. Daarbij wil ze de beschuldigingen niet herhalen, noch wil ze zich gynaecologisch nader laten onderzoeken op oude zwangerschappen.

Het proces verbaal meldt dat Annemarie zich ’niet goed voelt’, opstaat en afreist naar Friesland. Daar runt ze tegenwoordig samen met haar echtgenoot een centrum voor expressie, massage, meditatie en healing. Op haar website meldt Annemarie dat ze het vermogen bezit in contact te treden met zielen van overledenen en ruimten kan zuiveren van achtergebleven energie.

Uiteindelijk, na twee jaar en met een openbare strafzaak in het vooruitzicht, schikt de NCRV met de familie Kok. De omroep rectificeert, betaalt een schadevergoeding en laat zich niet meer horen over de zaak.

Maar therapeut Kieft geeft op 28 november 2001 op Radio 1 zijn visie op de herinneringen die hij bij Annemarie waarnam. Hij heeft ’geen enkele twijfel aan het waarheidsgehalte’, meldt hij voor de microfoon. Hij is voor honderd procent overtuigd, bevestigt Kieft. De emoties, het intense verdriet: het gaf hem vrij snel het gevoel dat het allemaal echt was. Pressuuroefeningen hebben dat gevoel alleen nog maar versterkt. „Daarbij loop ik zo’n vijftig punten langs in het lichaam van de patiënt. Als dan ook die bepaalde punten zeer pijnlijk zijn, ja, dan is dat nog een extra bevestiging.”

De stelligheid waarop de therapeut zich publiekelijk uit, doet de familie Kok pijn. Ze maken er een rechtzaak van. Rob Kok: „Je zal mij nooit horen zeggen dat incest niet bestaat. Ook zwangerschap na incest bestaat. Maar dat zijn hele ernstige zaken, waarmee een therapeut kundig en gewetensvol moet omgaan. Naar ons idee heeft Kieft dat niet gedaan.”

In juli 2007 veroordeelt de rechtbank in Alkmaar de therapeut uit Andijk tot een boete van 11.000 euro, plus vergoeding van de rechtelijke kosten. Kiefts uitspraken op de tape en het radioprogramma zijn cruciaal bewijsmateriaal. Kieft heeft zich niet alleen ’zondermeer onzorgvuldig’ uitgelaten, zijn opmerkingen waren ook onrechtmatig, meldt het vonnis. De eis van 65.000 euro als schadevergoeding wegens aangedaan psychisch leed, schuift de rechtbank evenwel terzijde. Niet omdat er geen sprake is van leed, zegt de rechter, maar onderbouwende rapporten ontbreken. Rob Kok: „Om de aard en omvang van het psychisch leed te bepalen zou langdurig onderzoek van alle betrokkenen nodig zijn. Met de geheide kans dat Kieft tegen de onderzoeksresultaten bezwaar zou gaan maken. Dat zou jaren kosten en vooral heel zwaar zijn, zeker voor mijn moeder van 84. Zij worstelt nog iedere dag met deze affaire. Annemarie is wel haar dochter.”

Kieft gaat evenwel in hoger beroep. De familie snakt, na veertien jaar strijd, naar een definitieve oplossing en vreest dat de therapeut zal doorprocederen tot aan de Hoge Raad. Het gelijk zou dan jaren op zich laten wachten. Dus schuift zij met de wederpartij aan tafel als de voorzitter van het gerechtshof Amsterdam, heel opmerkelijk, tijdens de zitting beide partijen oproept te pogen de zaak alsnog te schikken. Dat levert uiteindelijk na zes uur onderhandelen een compromis op. ’Ik heb niet willen zeggen dat Annemarie daadwerkelijk door haar vader en broers seksueel is misbruikt. Voor zover ik die indruk heb gewekt, spijt me dat en bied ik mijn excuses aan’, staat in de door Kieft ondertekende verklaring. Verder zal hij de familie drieduizend euro betalen.

De therapeut lijkt er daarmee gemakkelijk vanaf te komen. Maar de familie Kok ziet dat anders. „Kieft heeft zijn nederlaag erkend en daarmee is ons doel bereikt”, zegt Kok. „Excuses maak je immers alleen als je fouten hebt gemaakt. Uiteindelijk is niks overgebleven van al die incestbeschuldigingen. Bovendien heeft deze zaak al zoveel diepe sporen in onze familie getrokken, dan is geld minder belangrijk. We moeten nu verder.”

Al zal het waarschijnlijk altijd blijven schrijnen dat vader Kok dit niet meer meemaakt. Hij overleed in de wetenschap dat zijn eigen dochter hem van iets afschuwelijks beschuldigde.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden