Informatie van de AIVD, wat moet je ermee?

De Mevlana moskee in Rotterdam. Beeld ANP

De AIVD zegt ernaar te streven zo transparant mogelijk te zijn. In de wereld van de inlichtingen- en veiligheidsdiensten kun je daar niet te veel van verwachten. Het gros van de informatie is geheim en de onderbouwing van de soms stevige boodschap beperkt.

Dat valt weleens verkeerd. In Trouw uitten verschillende koepels van moskeeën vrijdag kritiek op de manier waarop de inlichtingendienst in het jaarverslag schreef over toenemende 'antidemocratische' tendensen bij naschoolse lessen islam en Arabisch. De informatie was zo vaag, dat de hele islamitische gemeenschap verdacht wordt gemaakt, vinden de moskeebestuurders.

Een typisch voorbeeld van het ongemak in de communicatie tussen een dienst als de AIVD en de buitenwereld, zegt Constant Hijzen, universitair docent inlichtingenstudies aan de Universiteit Leiden. "De inlichtingendienst kan niet veel zeggen, geen namen en rugnummers noemen. Maar in het kader van hun taakopdracht moet je ervan uitgaan dat ze iets niet zomaar communiceren. Het probleem is: wij als samenleving kunnen dat niet controleren, want we kennen de afwegingen niet. Het vraagt dus om enig vertrouwen."

Ondertussen weet je dat er een zekere mate van manipulatie bij zit, zegt Hijzen. "Het operationeel belang van de dienst staat altijd voorop. Dat betekent dat openbare publicaties ook gebruikt kunnen worden om de tegenstander te verzwakken, of juist om de eigen positie te versterken. Dat bedoel ik niet samenzweerderig, maar de informatie die wij krijgen, is noodgedwongen selectief."

Dat de AIVD weinig kan zeggen, moet niet tot gevolg hebben dat het publiek de informatie helemaal niet op waarde kan schatten. Volgens de toezichthouder op de inlichtingendiensten, de CTIVD, moet er daarom in openbare publicaties enig inzicht worden gegeven in de analyse die aan een conclusie ten grondslag ligt.

 Gehandicapt het debat in

Dat ging volgens de CTIVD bijvoorbeeld mis bij het AIVD-rapport 'Leven bij Isis, de mythe ontrafeld'. De lezer kon de informatie interpreteren alsof die op iedere Syriëganger van toepassing was, terwijl er alleen algemeenheden werden beschreven.

Of de AIVD de communicatie over de naschoolse lessen van genoeg context heeft voorzien, vindt Hijzen 'wel een discussie waard'. "De AIVD houdt zich op dit punt bezig met thema's die maatschappelijk zo fel worden bediscussieerd, dat het goed is om meer uitleg te geven over hoe ze hun taak opvatten en hoe onderzoek in zijn algemeenheid tot stand komt. Ik denk dat de dienst ondervindt dat hij, door actief te communiceren, zelf een maatschappelijke actor is geworden."

Dat was niet altijd het geval. Pas sinds de jaren negentig zocht het toenmalige hoofd van de veiligheidsdienst actief de publiciteit. Daarvoor was het gebruikelijk de belangrijkste communicatie via de verantwoordelijke minister te laten lopen.

Het gevolg van die verandering is dat de AIVD ook direct op zijn communicatie wordt aangesproken, zegt Hijzen. Lastig voor de dienst, omdat die door geheimhouding gehandicapt het debat ingaat. Maar ook lastig voor het publiek, dat een bericht van de AIVD niet altijd goed kan plaatsen. "Zo'n openbare publicatie of jaarverslag is vooral bedoeld om mensen te informeren over bredere ontwikkelingen op het gebied van nationale veiligheid en niet direct als waarschuwing. Anderzijds: de corebusiness van zo'n dienst richt zich op dreigingen en gevaar. Ik snap van de moskeebestuurders daarom dat ze zich in een hoek gedrukt voelen, maar zo moet je de informatie volgens mij niet lezen.”

Lees ook:

Moskeeën: AIVD duwt met vage beschuldigingen alle lessen Arabisch in de radicale hoek

Inlichtingendienst AIVD duwt álle naschoolse lessen Arabisch en het islamitische onderwijs in moskeeën in de radicale hoek, zeggen moskee-bestuurders. Dat is niet terecht, zeggen zij, het werkt demonisering in de hand en leidt tot groeiend wantrouwen onder moslims jegens de overheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden