INFANTICIDE

Evolutiebiologen zijn meesters in het recht praten wat krom lijkt. Een voorbeeld is kindermoord in het dierenrijk, het verschijnsel infanticide, de ziekelijke afwijking om als mannen van één soort elkaars kroost over de kling te jagen.

Evolutiebiologen veronderstellen dat dit gruwelijke gedrag juist in dienst van het leven staat, omdat het een doeltreffende strategie is om de kans op eigen nakomelingen te vergroten: een mannetje doodt niet-verwante kinderen om te bereiken dat de zogende moeder spoedig weer vruchtbaar wordt: hun kans.

Infanticidale leeuwen, hyena's en apen hebben er kennelijk over nagedacht. En sociobiologen opperden zelfs dat ook sommige mensen zo misdadig berekenend zijn, wat ondermeer zou blijken uit het hoge aantal kindermishandelaars en kindermoordenaars onder stiefouders. Je stopt nu eenmaal geen energie in het kind van een niet-verwante rivaal.

Maar in jongste nummer van het vakblad Evolutionary anthropology (vol 3, nr 5) liggen de socio- en evolutiebiologen zwaar onder vuur. Biologen putten zich voortdurend uit in pogingen om alle gedrag, hoe complex ook, met één eenvoudige evolutionaire verklaring te begrijpen, is het verwijt van antropologen van de Washington universiteit in St. Louis. Indien nodig suggereren die biologen zelfs dat primaten en andere dieren over een infanticide-gen beschikken. Zo creëer je een mythe.

Als je de gerapporteerde waarnemingen van kindermoord in het dierenrijk nader beschouwt, blijft er van de verklaring voor infanticide als zou het reproduktief voordeel opleveren bitter weinig overeind. Biologie lijdt kennelijk ook aan sterke verhalen. Van de gedocumenteerde gevallen onder apen konden de onderzoekers uit St. Louis met moeite twaalf procent onder 'echte infanticide' scharen.

De criteria: het mannetje doodt alleen een niet verwant jong; de moeder daarvan wordt sneller weer vruchtbaar; waarna de kindermoordenaar ook werkelijk met dat vrouwtje paart. En zulke gewelddadige apenmannen zullen in zijn algemeenheid dan ook vaker paren dan de vredelievende.

Volgens de antropologen wordt die kindermoord om eigen nakomelingsgewin de natuur te veel aangepraat. Neem het mannetje van de ringstaartmaki, een halfaap met een prachtige wit-zwart geringde staart die sinds enige tijd ook in de mythe figureert. Hoe kan dat beest ooit zijn reproduktief voordeel doen met infanticide als het vrouwtje slechts in één seizoen vruchtbaar is? Het brute mannetje is dan toch op z'n vroegst volgend jaar aan de beurt.

Onzin

Niet alleen onder maki's is kindermoord een zeldzaamheid, schrijven de onderzoekers, die al twintig jaar deze halfapen bestuderen. Wie suggereert dat infanticide door de evolutie heen is ingesleten als een gangbare voortplantingsstrategie, verkoopt volgens hem onzin. Dit gedrag is onder vrijwel alle dieren uitzonderlijk, en als het al voorkomt, dan kun je beter een dierpsycholoog over de oorzaak laten oordelen.

Sociale omstandigheden - overbevolking of groepsstress - nemen niet zelden met zich mee dat sommige mannetjes beginnen te maaien, en dan zijn de jonge telgen kwetsbaar. Soms omdat ze uit nieuwsgierigheid met eigen ogen willen zien hoe zo'n furieuze aap of leeuw door het lint gaat en daardoor te dichtbij komen, soms omdat ze zich tijdens zo'n razernij angstvallig aan de moeder vastklampen en juist daardoor de klappen oplopen. De heetgebakerde mannen hebben het maar zelden louter op jongen gemunt, die slaan niet zo selectief.

Infanticide is gewoon te dik aangezet door de biologen, mopperen de antropologen. Heel vaak wordt de hegemonie binnen een apengemeenschap bijzonder agressief overgenomen, terwijl geen jong geraakt wordt. Maar als biologen een knokpartij tussen apen zien en na afloop wordt een jong vermist, dan heet het al gauw infanticide. De mogelijkheid dat een loerende rover tijdens die onderlinge strijd de gelegenheid te baat nam, wordt niet overwogen. Of dat het jong zelf ernstig kwakkelde. De feitelijke waarnemingen van kindermoord binnen eigen gelederen blijken bijzonder schaars.

Wat bij voorbeeld te denken van het overhaaste predikaat infanticide voor de tientallen jonge langoeren, een slankaap, die in het gebied rond de stad Jodhpur in India het leven lieten. Boze, seksueel beluste mannen? De antropologen hebben een andere lezing: die slankapen leefden zeer dicht onder de mensen, met alle stress en ziekten vandien. Bovendien liepen veel jongen zich dood tegen de stroomdraden in de buurt.

Uiteindelijk willen de antropologen van de Washington universiteit zich toch nog wel enigszins schikken in de verklaring van de biologen. Agressie kan apen door de evolutie heen van dienst zijn geweest om zich staande te houden, waarbij het hier en daar een kind meppen een bijkomend voordeel bleek om eigen kroost voort te brengen. Misschien kon infanticide zich zo tot een zeer incidenteel nevenverschijnsel van agressief gedrag ontwikkelen, geven de antropologen toe. Maar de gruwel 'Ik dood dat jong, en heb zijn moeder voor míjn kinderen' is in de ogen van de antropologen allereerst de projectie van een mensengedachte in een apenhoofd.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden