Ineens gaat alles anders

Net zo verrassend als het optreden van Herman Wijffels als informateur was dat van Piet Steenkamp iets meer dan een kwart eeuw geleden. Ineens ging in een kabinetsformatie alles anders dan anders. De journalisten in Den Haag en de mensen in het land vielen van de ene verbazing in de andere. Wijffels zocht vorige week de afzondering van een landgoed in Friesland, Steenkamp deed precies het tegenovergestelde. Hij loodste de tv-camera’s zelfs naar zijn werkvertrek in de Eerste Kamer, waar hij een veldbed had neergezet om ’s middags na de lunch een uiltje te kunnen knappen.

Steenkamp demonstreerde voor het oog van de natie hoe hij, letterlijk met oogkleppen op, een hazeslaapje deed. In het politieke Den Haag waar tijdens kabinetsformaties in de naoorlogse jaren de Sfinx van Wassenaar, Louis Beel, regeerde, was zoiets nog nooit vertoond. Het vormen van een kabinet was tot dan toe pure alchemie, een geheimzinnig proces dat zich voltrok in schemerige achterkamers vol sigarenrook. Zelfs de adviezen van de fractieleiders aan de koningin werden niet openbaar gemaakt.

In 1971 gebeurde dat voor het eerst wel. Nieuw was ook dat Steenkamp de pers geregeld informeerde over de vorderingen in wat hij zijn ’mannenpraatgroep’ noemde, de fractieleiders van de beoogde coalitie.

Met zijn ontwapenende openhartigheid, deels gespeeld, was Steenkamp de juiste man op de juiste plaats op het juiste moment. Het was altijd een beetje gissen of hij iets meende of dat hij je een beetje voor de gek hield. Max de Bok, parlementair journalist van De Gelderlander, publiceerde in die dagen eens een geheime brief van Steenkamp aan partijgenoten. Deze stevende daarop op hem af met het verzoek zijn bron openbaar te maken. De Bok antwoordde dat hij dat echt niet van plan was, waarop Steenkamp zei: „Ook niet voor een rol drop?”

Steenkamp had altijd een trommel bij zich waarin zich de beroemde cake van zijn vrouw Constance bevond. Lukte het in een bespreking niet vooruit te komen, dan bleef de trommel dicht, weten we uit het boek ’De rogge staat er dun bij’ van Kroeger en Stam. Maar liever deelde hij met gulle hand uit. Een journalist, die hem eens interviewde toen hij nog directeur van een conservenfabriek in Uithoorn was, verliet na afloop van het gesprek de fabriek met een vracht aan blikken worst, waarbij Steenkamp hem nariep: „Dat kunt u wel gebruiken als vrijgezel!”

Met zijn optreden stond Steenkamp dus min of meer aan het begin van een cyclus van meer openheid en openbaarheid in de politiek. Hij deed er 39 dagen over om de basis te leggen voor het kabinet-Biesheuvel. Die basis bestond uit een gedetailleerd regeerakkoord, ook een novum. Voor die tijd bestond dat ook wel, maar stelde het weinig voor, zoals de toenmalige RVD-chef Gijs van der Wiel eens aangaf: „Het werd geschreven op een strookje krantepapier. Zo in de trant van: we zullen goed zijn voor de armen. Daar was men het meestal wel snel over eens.”

Van der Wiel relativeerde in de jaren zeventig al meteen de openheid. „Ach”, zei hij in die tijd, „heel veel echte politiek wordt elders bedreven. Daar zijn de eetlokalen voor, zoals Royal en Des Indes.” De openhartigheid van Steenkamp was dan ook ten dele misleidend. Al voor de verkiezingen, tijdens een tripje naar Londen, hadden Biesheuvel en zijn collega’s aan de bar van hotel Kensington de portefeuilles verdeeld en was afgesproken dat Barend premier zou worden.

De openheid leidde nadien wel tot de langste formaties aller tijden. In 1973 duurde het 163 dagen voor er een kabinet was, vier jaar later 208 dagen. Tijdens die beruchte formatie moesten tussentijds steeds nieuwe informateurs optreden om de boel te lijmen. Mede daarom werden ze uit een steeds oudere generatie gerekruteerd. Toen na 124 dagen Verdam en Vrolijk opdraafden om een crisis op te lossen, zei Van der Wiel: „Als die twee er niet uit komen, moeten de graven open.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden