Indonesisch kerkconflict verhardt zich

AMSTERDAM - De slepende confrontatie tussen Indonesische militairen en dissidente leden van de Lutherse TobaBatakkerk, met 2,4 miljoen leden het grootste kerkgenootschap in Indonesië, heeft zich verder verscherpt nu er opnieuw een dode is gevallen.

Het kerklid, Herbert Hutasoit, werd, na inmiddels bekend is geworden, woensdagavond in een dorp in het noorden van Sumatra aangetroffen. Zijn ogen waren uitgestoken en zijn penis was afgesneden. Bij de confrontatie tussen leger en kerkdissidenten zijn sinds eind 1992 tenminste tien mensen gedood en honderden gewond geraakt.

De afgelopen weken is de spanning enorm opgelopen. Veel predikanten zijn Sumatra, de thuisbasis van de kerk, ontvlucht. Niet onlogisch na berichten dat drie van hun collega's, na arrestatie op Hemelvaartsdag, door militairen zijn gemarteld.

De Toba-Batakkerk gaat al geruime tijd gebukt onder een diepe interne crisis. De bisschoppen Nababan en Simanjuntak betwisten elkaar het leiderschap. Vrijwel elke zondag raken hun aanhangers slaags over het gebruik van de kerkgebouwen. De Indonesische regering kiest partij voor de 'officiële' bisschop, Simanjuntak. Maar zij had dan ook de hand in diens verkiezing.

Het begin

Het begon allemaal tijdens de jaarlijkse synode van de Batakkerk, Huria Kristen Batak Protestan (HKBP) van 1992, waar volgens voorschrift een nieuwe ephorus, bisschop, gekozen zou worden. De zittende bisschop Soritua Nababan, tevens vicevoorzitter van de Wereldraad van kerken, was voorgedragen voor een nieuwe termijn van zes jaar. Een oppositionele groep dominees met nauwe banden met het leger verzette zich hiertegen. De invloed van Nababan, die bekend staat als een criticus van het regeringsbeleid, was de Indonesische overheid al langer een doorn in het oog.

De synodebijeenkomst ontaardde in een dusdanige chaos dat Nababan de vergadering schorste. Daarop werd hij door een aanwezige legerofficier uit de zaal verwijderd. Na afloop van de officiële zitting en achter gesloten deuren benoemde ds. Simorangkir, de kandidaat van de oppositie, zichzelf tot bisschop.

Nababan ging tegen deze benoeming met succes in beroep bij de rechtbank in Medan. Daarop belegde de Noordsumatraanse legertop in maart 1993 een nieuwe synode, waar ds. P.D. Simanjuntak benoemd werd tot nieuwe kerkleider.

Sindsdien is het niet meer rustig geweest binnen de kerk. Nababan bestrijdt de rechtsgeldigheid van de benoeming omdat ze plaatsvond op initiatief van de legerleiding.

Ook het dagelijks bestuur van de Indonesische raad van kerken heeft het legeringrijpen in de bestuursaangelegenheden van de Lutherse kerk veroordeeld als inmenging in het interne leven van de kerk.

De benoeming van Simanjuntak leidde tot een splitsing binnen de Batakkerk en tot twee opeenvolgende diensten per zondag in de meeste Lutherse kerken van Sumatra. De wederzijdse ressentimenten leidden tot schermutselingen tussen beide groepen kerkgangers.

In december trok een groep Nababan-gezinde vrouwen, aangevoerd door ds. Deborah Sinaga, naar Jakarta om aandacht voor hun zaak te vragen bij de parlementscommissies voor sociale en politieke zaken. Eén van de vrouwen, een zondagsschoollerares uit Pematang Siantar, vertelde de commissieleden hoe zij tijdens een inbraak in haar huis door Simanjuntak-aanhangers met een gebroken fles op het hoofd was geslagen en van de trap was gegooid. Een oude vrouw uit de afvaardiging vertelde hoe zij was mishandeld en ontkleed toen ze probeerde een kerkdienst in Medan bij te wonen.

De commisssieleden beloofden de zaak te zullen bespreken met de chef van de strijdkrachten. Van verschillende kanten werd de hoop uitgesproken dat de kwestie voor de kerstdagen opgelost zou zijn.

Echter, in januari van dit jaar verbood de regent van Noord-Sumatra, radja Inal Siregar, de Nababan-aanhang de toegang tot een gezamenlijk gebruikte kerk in Medan. Op zondag 16 januari deed de Simanjuntakgemeente na afloop van de dienst dan ook demonstratief de kerkdeur achter zich op slot. Ze kreeg daarbij zware legerbijstand.

De klaarstaande Nababan-kerkgangers ontstaken hierop in woede en begonnen, in hun zondagse pak, stenen te gooien naar de rivaliserende gemeenteleden en de veiligheidsagenten. Dat liep uit op een vechtpartij, waarbij verschillende gewonden vielen en acht mensen werden gearresteerd.

De benoeming van Farel Napitupulu als rector van de christelijke Nommensen universiteit, eveneens in Medan, leidde tot verdere escalatie. Napitupulu was door bischop Simanjuntak benoemd als vervanger van de zittende rector, de Nababangezinde D. Tambubolon.

Studenten en medewerkers van de universiteit reageerden fel op de benoeming van Napitupulu. Het merendeel van de universiteitsbevolking is pro-Nababan. Toen het nieuws over de rector-wisseling bekend werd, bestormden 2. 000 mensen het kerkelijk hoofdkwartier, waar Simanjuntaks staf zit. Hierbij werden vernielingen aangericht en bestuurleden mishandeld.

Op straat raakten de demonstranten slaags met een inmiddels gearriveerde groep Simanjuntak-aanhangers. Pas na drie uur lukte het de veiligheidstroepen de vechtende menigte uit elkaar te halen. Daarbij werden 37 mensen gearresteerd.

Ook het bestuur van de universiteit erkent de benoeming van Napitupulu als de nieuwe rector niet. De zittingsperiode van de rectorspost loopt af op 31 mei. Het bestuur wil daarna eerlijke rectorsverkiezingen.

Inmiddels is Nababan door Simanjuntak uit het ambt gezet en ontslagen uit al zijn functies binnen de kerk. Ook mag Nababan niet als woordvoerder van de kerk optreden in het buitenland. Dat zou zijn werkzaamheden als vice-voorzitter van de Wereldraad van kerken kunnen bemoeilijken. Volgens een zegsman uit de kringen van de wereldraad is er echter geen sprake van dat Nababan zijn kerk niet zou vertegenwoordigen: “Hij is de rechtmatig gekozen vertegenwoordiger en dat blijft hij wat ons betreft tot het eind van zijn termijn in 1998.”

Ster stijgt

Intussen stijgt de ster van Nababan evenredig met alle officiële ontkenningen: op 13 maart preekte hij voor vijftienduizend gemeenteleden in Sitampurung (N-Sumatra). Bij die gelegenheid stelde Nababan dat de crisis opgelost kan worden door volgens de officiële richtlijnen van de kerk een synode uit te roepen, waar op democratische wijze een nieuwe bisschop gekozen wordt.

Met Pasen beletten militairen met behulp van wegversperringen de twintigduizend gemeenteleden die Nababan wilden horen preken in Porseya de toegang. En op 10 april leidde een confrontatie in Riau tussen pro- en contra Nababan-aanhangers over het gebruik van een kerkgebouw tot vier doden.

Naar aanleiding daarvan heeft de door president Soeharto ingestelde parlementaire commissie voor mensenrechten toegezegd naar Medan te gaan om zich ter plaatse op de hoogte te stellen van de situatie.

Intussen is bisschop Simanjuntak bij president Suharto op audiëntie geweest. Tijdens de persconferentie na afloop zei een woordvoerder van Soeharto dat de Indonesische overheid Simanjuntak als enige leider van de Batakkerk erkent. Ook zou er geen sprake zijn van overheidsinmenging in kerkzaken, omdat de aanwezigheid van het leger bij de omstreden synodevergadering op verzoek van de kerk plaatsvond.

Maar ook Nababan zit niet stil. Op 24 april beëdigde hij in Jakarta 48 nieuwe predikanten. Bij die gelegenheid riep hij op te strijden voor religieuze vrijheid.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden