Indonesië wil het oerwoud redden van de vlammen

Vorig najaar demonstreerden activisten tegen de regering die volgens hen veel feller moet optreden om bosbranden te voorkomen. Beeld AFP

Steeds grotere stukken Indonesisch oerwoud vliegen jaarlijks in brand. Afgelopen jaar was er een nieuw record. De rook zorgde tot diep in de buurlanden voor smog en overlast. Wat doet het land om herhaling te voorkomen?

Zeven onderzoekers van het Indonesische ministerie van bosbeheer trokken in september door de jungle van centraal-Sumatra. Hun taak: uitzoeken of stukken oerwoud in brand waren gestoken, net als een jaar eerder, toen branden een enorme verwoesting aanrichtten in de regenwouden van de eilanden Sumatra en Borneo. De inwoners van buurtschap Rokan Hulu waren echter niet onder de indruk van de nieuwsgierige ambtenaren uit het verre Jakarta, die in ‘hun’ bos kwamen rondneuzen. Een boze meute bewoners zette de inspecteurs een mes op de keel en nam hen gevangen. Pas na een nacht koortsachtig onderhandelen kwamen de zeven boswachters, nog nabevend van angst, vrij.

Het incident middenin de Sumatraanse jungle laat zien dat wie iets wil veranderen in de enorme regenwouden van Indonesië met meer moet komen dan fraaie plannen bedacht in ivoren torens. Wat werkt op papier, wil in de praktijk van de jungle nog weleens anders uitpakken. Termen als toezicht, beleid en handhaving hebben middenin het oerwoud weinig betekenis.

Toch ligt de sleutel vooral bij de Indonesische overheid om herhaling van de enorme bosbranden van vorig jaar te voorkomen, stelt Herry Purnomo. Hij is expert op het gebied van oerwoudbeheer.

Door slecht bosmanagement en falend toezicht konden plantagehouders zich grote stukken regenwoud toeëigenen en in brand steken om vervolgens palmolieplantages te beginnen. Dat is althans de meestgehoorde verklaring voor de bosbranden van vorig jaar. Het afbranden van bossen is een veel goedkopere manier om regenwoud klaar te maken voor industriële beplanting dan handmatig kappen. En de branden zijn niet de enige reden waarom de plantages een negatief effect hebben op natuur en milieu. Oerwoud is bijvoorbeeld veel effectiever in het omzetten van koolstofdioxide dan palmolieplantages.

De ongecontroleerde branden van vorig jaar konden onder meer ontstaan door weereffect El Niño, zegt Purnomo. In de maanden rond de vorige jaarwisseling viel amper regen, zodat aangestoken bossen bleven branden en ook het kurkdroge veen doorsmeulde.

De gevolgen waren desastreus. Tot ver in de buurlanden zorgde de luchtvervuiling voor overlast en gezondheidsklachten. Een oppervlak van ongeveer de helft van Nederland aan veengrond-regenwoud ging in vlammen op. Op de piek van de Indonesische branden kwam ruim 11 miljoen ton koolstofgas per dag in de atmosfeer terecht. Ter vergelijking: de hele EU is goed voor zo’n 9 miljoen ton per dag.

Zwarte pieten

De Indonesische bosbranden zijn op zich geen nieuws. Sterker, kleine boertjes verbranden er al sinds mensenheugenis stukken bos om zo hun akkers geschikt te maken voor bebouwing. Toen de branden vorig jaar uitbraken en wereldwijd controverse uitbrak, begon direct een zwarte pietenspel. Grote palmoliebedrijven liepen in het vizier van de media, maar zij wezen weer naar de kleine boeren. Die waren begonnen met het verbranden en door het droge weer escaleerde de vuurzee, klonk het. Purnomo durft zijn vingers niet te branden aan de vraag wie hoofdverantwoordelijk is voor de vuurzeeën.

Mede door de spotlights van de internationale media was het Jakarta duidelijk dat de teugels moesten worden aangehaald. Het bosmanagement moet worden aangescherpt en gemeenschappen en overheden moeten zich voorbereiden op grote vuurzeeën.

Bij het overheidstoezicht op de bossen ging tot nog toe van alles mis, constateert Purnomo. De wetgeving voor grondgebruik in Indonesië deugt, zo stelt hij, maar in het oerwoud komen de hiaten snel in zicht. Zaken die op papier goed geregeld lijken, blijken in werkelijkheid soms een ongeorganiseerde wanboel.

Kadastrale kaarten van bosrijke gebieden in Sumatra of Borneo laten bijvoorbeeld te wensen over. “Op de grond is het vaak onduidelijk wie nu welk stuk land bezit. Soms liggen verspreid in een enorme plantageconcessie her en der dorpjes”, legt Purnomo uit. Tsja, wie moet je dan verantwoordelijk houden als er in dat gebied een vuurzee uitbreekt?

Indonesische brandweerlieden blussen een brandende veengrond in de provincie Riau in september 2015. Beeld AFP

Een ander probleem dat politici soms over het hoofd zien, maar in de oerwouden volop speelt: corruptie. Rotte appels in de veiligheidsdiensten en politie krijgen geld toegestopt van plantagebedrijven en bieden in ruil bescherming. “De corruptie is overal. Niet alleen bij politie en leger, maar ook bij politieke partijen”, zegt de expert. Machthebbers knijpen dan een oogje toe als er illegale zaken gebeuren, zoals brandstichting. Soms worden zelfs hele gemeenschappen afgekocht door plantagehouders. Vermoedelijk was dat ook de reden dat de bewoners van het dorp in Sumatra zo agressief reageerden op het onaangekondigde bezoek van de boswachters.

Toch ziet Purnomo verandering ten goede: “Politie en leger zijn bang geworden nadat president Jokowi commandanten ter plekke waarschuwde. Als er in hun gebied een brandhaard ontstaat, dan krijgen ze de wacht aangezegd.” Purnomo merkte tijdens recent veldonderzoek dat die waarschuwing effect sorteert, veiligheidsdiensten boden hulp bij zijn onderzoek en dat was vroeger weleens anders.

Dat de palmolie-industrie invloed kan kopen is geen verrassing. Het product is wereldwijd zeer gewild, palmolie zit in heel veel voedings- en cosmeticaproducten.

Voorbereidingen

En toch. Ondanks het grote geld, wanbestuur, angst en de bijna jaarlijkse herhaling van de bosbranden is Herry Purnomo voorzichtig hoopvol. Initiatieven die branden moeten voorkomen, krijgen vorm en voorbereidingen worden getroffen om branden te blussen.

Het is belangrijk dat Jakarta nú actie onderneemt. Na de uiterst droge maanden met veel branden vorig jaar vanwege El Niño, is nu een La Niña actief. Dat betekent relatief veel regenval. Er zijn dit jaar dan ook amper branden gemeld. Dat geeft ademtijd. Maatregelen en voorbereidingen moeten nu getroffen worden, voordat over een maand of tien het brandrisico stijgt, zegt Purnomo.

De belangrijkste maatregel kwam eind vorig jaar. Jakarta legde toen vast dat er onder geen beding nog oerwoud van veengronden mag verdwijnen. Er kunnen dus geen nieuwe plantages meer bij komen op deze kwetsbare plekken, vertelt Purnomo.

En er zijn meer ‘groene scheuten’, hoopvolle signalen dat de branden tijdens een volgende droge periode binnen de perken blijven.

In de provincie Riau op het eiland Sumatra, vorig jaar een van de grootste haarden van hardnekkige veenbranden, zag de regenwoudexpert onlangs met eigen ogen hoe voorbereidingen worden getroffen om toekomstige branden snel te blussen met hulp van politie en leger.

Een andere belangrijke maatregel: er worden pompen geïnstalleerd die moeten zorgen dat het veen steeds vochtig blijft, ook als het een tijdje niet regent. Zo hebben veenbranden geen kans.

De internationale aandacht voor het klimaat en de verontwaardiging over de branden vorig jaar zijn voor Jakarta een belangrijke reden in actie te komen, stelt Purnomo. “De klimaatakkoorden van Parijs en Marrakesh zetten druk op de regering en politiek om groener beleid te voeren en daarover rekenschap af te leggen.”

“Het verbranden van bossen is een deel van het leven in deze streken”, weet Purnomo. Het uitbannen van de branden zal daarom nooit lukken, verwacht hij, maar dat de Indonesiërs actie ondernemen nu de mogelijkheid bestaat is een hoopvol signaal.

Veengronden zijn een drama voor de brandweer

De bossen op veengronden staan bijzonder in de schijnwerpers, omdat in deze grond tot tien keer meer koolstofhoudend materiaal zit dan andere bodemsoorten. Als dat verbrandt, komen grote hoeveelheden broeikasgas vrij.

Daarbij zijn veenbranden zeer moeilijk te blussen. Terwijl aan de oppervlakte niets te zien is, kunnen branden ondergronds doorwoeden. Voor Indonesische blusploegen was het vorig jaar daarom bijna onmogelijk om de branden onder controle te krijgen. Pas toen de grond door langdurige stortbuien weer doorweekt was, kwam een einde aan de branden.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden