Indonesië / Rijke voedingsbodem voor terreur

Indonesië heeft weinig geleerd van de bom op Bali. In Jakarta wordt druk gespeculeerd over de mogelijke daders. Terreurorganisatie Jamaah Islamiyah staat boven aan de verdachtenlijst. Maar er zijn ook andere mogelijkheden.

De verslagenheid onder de Jakartanen na de bomaanslag in het Marriott hotel is groot. Het hotel in de Gouden Driehoek, zoals het luxe zakencentrum wordt genoemd, stond bekend als een van de veiligste hotels van de Indonesische hoofdstad. Diplomaten en zakenmensen lunchten er graag. Amerikanen gaven er feestjes. De Amerikaanse minister Colin Powell sliep er zelfs een nachtje. Maar als dit hotel al niet meer veilig is, redeneren de Indonesiërs nu, welke plek is dat dan nog wel?

,,Pusing, de aanslag maakt ons duizelig'', zegt een voorbijganger een dag na de bom. Veel inwoners zullen de komende dagen de mall's en de hotels mijden, zeggen ze. En dat terwijl Jakartanen zo graag hun vrije tijd doorbrengen in de luxe winkelcentra waar het koel en schoon is. Zelfs als je geen geld hebt. 'Windowshopping' behoort tot een van de grootste hobbies. Ook de trendy restaurants van de vijfsterrenhotels zijn populaire ontmoetingsplaatsen voor de elite.

Het is er deze woensdag uitgestorven. ,,We zijn bang. Na de Bali-bom beloofde de regering ook de veiligheidsmaatregelen te verscherpen. Ik concludeer dat het niet heeft gewerkt'', zegt Kamalla, die bij een bank dichtbij het Marriott werkt.

De bankbediende heeft gelijk. Voor iedere ingang van een warenhuis, appartementencomplex of hotel controleren sinds de Balibom beveiligingsbeambten met elektronische apparatuur auto voor auto. Maar het is een controle met de Franse slag. De achterklep gaat even op en rijden maar weer. Het veiligheidspoortje voor de ingang van hamburger gigant McDonalds is zelfs een attractie. Bij iedere bezoeker die passeert gaat er een lampje branden en een piepje af. Maar de rokende beveiligingsbeambten kijken niet op of om.

Indonesië heeft weinig geleerd van de Bali-bom, is de conclusie na de jongste aanslag. Veiligheidsmaatregelen zijn niet serieus genoeg genomen. De kans op nieuwe aanslagen is door de regering onderschat. Volgens terreurdeskundige Hermawan Sulistyo is de regering van Megawati in gebreken gebleven. Beveiligingsbeambten zijn onvoldoende opgeleid. De meeste blaam treft de minister voor Veiligheidszaken Susilo Bambang Yudhoyono. Enkele weken geleden riep hij nog tegen de pers dat er het nodige schortte aan de bewaking van overheids- en commerciële gebouwen in de stad. Vijftien procent daarvan was niet veilig. Hij zou actie ondernemen. Maar volgens Sulistyo staat deze minister nu eenmaal niet zo bekend als een briljante coördinator of uitvoerder.

Ook na de klap van dinsdag lijkt het alsof de minister nog steeds niet beseft wat er werkelijk aan de hand is. Susilo Bambang maakte nieuwe maatregelen bekend. Maar veel vertrouwen boezemen ze niet in. Voor ieder hotel of appartementencomplex komt extra bewaking. Lokale autoriteiten en burgers dienen vanaf nu actief deel te nemen aan bestrijding van terrorisme. Als je vermoedt dat je buurman een terrorist is, dien je hem aan te geven. ,,Mensenrechten zijn in deze fase minder belangrijk. Het gaat nu om het uitschakelen van de terroristen'', aldus de minister.

De terroristen achter de aanslag kunnen volgens de minister tot verschillende groeperingen behoren. Hij verdenkt allereerst de rebellen van de Beweging voor een Vrij Atjeh (GAM. De minister heeft de rebellen uit Atjeh al vaker van terrorisme beschuldigd. De regering kondigde in de provincie onlangs de militaire noodtoestand af, maar krijgt de guerrilla's van GAM er moeilijk onder. Door de rebellen te beschuldigen kan het leger er onder het mom van terrorismebestrijding harder ingrijpen.

Voor Susilo Bambang, een gepensioneerde militair, lijkt de oorlog in Atjeh belangrijker dan terrorismebestrijding. Na de Balibom was hij er ook lang van overtuigd dat Indonesië niet bloot stond aan terrorisme. De explosie in Bali was volgens zijn redenering eenmalig. Hij is een van de weinigen in Indonesië die niet vermoedt dat de extremistische Jamaah Islamiyah achter de aanslag zit. Deze terreurorganisatie was ook verantwoordelijk voor de bom in de discotheek op Bali, waarbij meer dan 200 toeristen en Indonesiers omkwamen. Tweeendertig vermeende Jamaah Islamiyah-leden zitten nu op Bali vast, onder wie de hoofdverdachte Amrozi en zijn twee broers. Deze broers hebben beiden onder ede verklaard lid te zijn van deze beweging en bij de bomexplosie op Bali betrokken te zijn geweest.

De nationale politiecommandant Bactiar legde gisteren wel een link tussen deze terreurorganisatie en de aanslag op Marriott. De politie vond er hetzelfde materiaal als de verdachten ook op toeristeneiland Bali gebruikten. En nog sterker, zijn woordvoerder noemde de aanslag zelfs zekerheid het werk van de Jamaah Islamiyah. Het doelwit was volgens deze Prasetyo zorgvuldig uitgekozen. Zonder blikken of blozen vertelde hij dat de politie vooraf op de hoogte was van een mogelijke aanslag op dit hotel. Enkele weken geleden arresteerde de politie negen Jamaah Islamiyah leden in Jakarta en Semarang. De politie vond kilo's explosieven, munitie, geweren, maar ook een lijst van mogelijke doelwitten in Jakarta. Daar stond de wijk Mega Kuningan op waar het Marriott Hotel staat.

Maar minister Susilo Bambang veegde met een klap het verhaal van politiewoordvoerder Prasetyo van tafel. ,,Er is nog niemand of een groepering officieel verdacht.'' De minister wilde ook niets weten van het verhaal in de Singaporese krant The Strait Times. Daarin zou een lid van de Jamaay Islamiyah de aanslag hebben opgeeist. De aanslag was volgens deze niet nader genoemde bron een bloedige boodschap aan president Megawati. Maar niet alleen voor haar. ,,Aan alle vijanden die onze moslimbroeders willen executeren. We gaan door met onze campagne in Indonesië en in de regio.''

Dit anonieme Jamaah Islamiyah-lid doelt op de zaak van de Bali-bom vandaag, als de rechter voor het eerst een verdachte zal berechten: de voormalige garagehouder Amrozi. Zelfs zijn advocaat verwacht dat hij de doodstraf krijgt. Waarschijnlijk zullen bijna alle 32 verdachten van de Balibom de doodstraf krijgen. Indonesië denkt op deze manier de buitenwereld te tonen dat terrorismebestrijding wel serieus wordt genomen.

Na de aanslag van dinsdag staat Indonesië weer op de lijst van gevaarlijke landen. Terwijl er meteen na de bomaanslag op Bali hard werd gewerkt om het vertrouwen terug te winnen. De politie slaagde er toen binnen een maand in de hoofdverdachten te arresteren. De politie maakte vervolgens triomfantelijk bekend het terroristische netwerk Jamaah Islamiyah een harde klap te hebben toegediend. De terroristische beweging was zo goed als uitgeschakeld, in heel Indonesië waren verschillende 'cellen' blootgelegd. Maar niet genoeg, zo blijkt na de krachtige autobom van dinsdag.

Volgens terreurdeskundigen is het erg moeilijk de Jamaah Islamiyah uit te schakelen. De beweging bestaat uit tientallen cellen die onafhankelijk van elkaar werken in de regio Zuidoost-Azië. De hoogste leider is volgens de politiecommandant op Bali, Pastika, de moslimleider Abu Bakar Baashir, die nu in Jakarta terechtstaat vanwege zijn aandeel in bomexplosies met kerst 1999. Hij zou de spirituele leider van de Jamaah Islamiyah zijn. ,,Er wordt geen aanslag uitgevoerd, zonder zijn goedkeuring'', meent Pastika. Maar Baashir zelf zwijgt in alle toonaarden. Vorige maand traden drie regionale Jamaah Islamiyah-leiders via een tv-verbinding vanuit de gevangenis in Singapore op als getuigen in zijn proces. Toen ze alle drie bevestigden dat hij de leider was, bleef Baashir rustig in zijn boek lezen. Zelfs toen een van de drie getuigen de Ustadz (Islamitische onderwijzer) emotioneel opriep kleur te bekennen en de beweging niet langer te verraden, bleef Baashir doorlezen.

De hoogste regionale leiders van de Jamaah Islamiyah lopen nog steeds vrij rond. Zoals dr. Azahari, een voormalige universiteitsdocent in Maleisië en een sleutelfiguur in de beweging. En zoals zijn collega Dulmatin, een explosievendeskundige en oorlogsveteraan uit Afghanistan. Beiden zijn voor de bomexplosie verschillende keren op Bali gesignaleerd. Deze mannen reizen de regio rond waar ze in landen als Maleisië, Indonesië en het zuiden van de Filippijnen zieltjes proberen te winnen voor hun djihad, heilige strijd. Het doel is de regio Azië in één grote Islamitische staat te veranderen.

Volgens de terreurdeskundige Rohan Gunaratna in de Singaporese krant The Strait Times breidt de Jamaah Islamiyah zich verder uit. De afgelopen maanden zouden vertegenwoordigers van deze organisatie contacten hebben gezocht met militante moslimgroepen in Cambodja, Laos, Burma en Bangladesh.

De Jamaah Islamiyah zou financieel worden gesteund door de terreurorganisatie van Osama Bin Laden. Dat beweerde de Maleier Wan Min bin Wan Mat onlangs onder ede in het proces tegen een van de Bali-verdachten. De Indonesiër Hambali, die ook wordt gezocht in verband met de Bali-bom, zou de regionale vertegenwoordiger zijn van Al Kaida.

Maar niet alle Indonesiërs geloven in het bestaan van de Jamaah Islamiyah in hun land. De islamoloog Bahtiar Effendy doet al jarenlang onderzoek naar moslimextremisme. ,,Ik had niet eerder van deze terreurorganisatie in Indonesië gehoord. Ze zijn alleen actief in Singapore en Maleisië.'' Volgens terreurkenner Hermawan Sulistyo bestaat de Jamaah Islamiyah wel degelijk in Indonesië. Hij twijfelt aan hun professionaliteit en noemt ze amateuristisch. ,,De eigenaar van de auto waarin de bom zat, was met een druk op de computer te vinden. De daders hadden het serienummer vergeten te verwijderen.''

Hij gelooft dat een derde, professionele groep, bij de aanslagen is betrokken. Hij durft geen namen te noemen. ,,Ze gebruiken deze jongens voor hun politieke agenda.'' Sulistyo wil wel kwijt dat hij het opmerkelijk vindt dat de Binnenlandse Veiligheidsdienst voor de tweede keer deze terreurorganisatie niet op het spoor was. Hij gelooft het niet. Na de Balibom cirkuleerden er lange tijd geruchten dat elementen binnen het leger bij de aanslag betrokken zouden zijn. Er zijn nooit bewijzen gevonden.

Islamoloog Effendy ergert zich aan de huidige discussie rondom de Jamaah Islamiyah. ,,Je moet veel meer kijken naar de achtergronden van de aanslagen. Er bestaat veel ontevredenheid in Indonesië. Er is een crisis en er is veel corruptie. Dat is de voedingsbodem voor radicale moslims.'' De regering moet volgens Effendy juist de armoede en de ongelijkheid in Indonesië bestrijden en niet alleen het terrorisme.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden