Indonesië, islamitische staat

fundamentalisme | Vandaag verschijnt gouverneur Ahok van Jakarta voor de rechter omdat hij de Koran door het slijk zou hebben gehaald. Christenen en liberale moslims in Indonesië maken zich zorgen over de toenemende invloed van extremistische moslimgroepen. Glijdt het land af naar een fundamentalistische staat?

Een groepje vrijwilligers zet gekleurde plastic stoeltjes neer tussen de plassen, gevolg van een tropische regenbui die minuten eerder overtrok. De geluidsinstallatie wordt getest. Enkele tientallen bekenden begroeten elkaar enthousiast. Politieagenten houden de boel van een afstandje in de gaten, maar de sfeer is gemoedelijk bij deze openluchtkerkdienst in hartje Jakarta.

Dat is opmerkelijk, want de gelovigen die iedere zondagmiddag in de openlucht bijeenkomen op een steenworp afstand van het presidentieel paleis, zijn hier omdat ze door toedoen van extremistische moslims niet in hun eigen kerk mogen bidden.

De Yasminkerk in Bogor, iets ten zuiden van Jakarta, is al jaren afgegrendeld. Officieel vanwege een conflict over de bouwvergunning van het godshuis, maar op de achtergrond speelt een islamistische campagne. Extremistische moslimgroeperingen is er alles aan gelegen de 'expansie' van het christendom te stoppen en de kerkdeuren gesloten te houden.

"In 2006 kregen we een bouwvergunning voor de kerk, die werd twee jaar later door de burgemeester ingetrokken", vertelt Bona Sigalingging, een van de kerkgangers. Precies in die tijd begonnen radicale moslims in Bogor zich te roeren. Zij eisten sluiting van de Yasmin-gemeente en wonnen de burgemeester voor hun standpunt. Ondanks een uitspraak van het hooggerechtshof in het voordeel van de Yasminkerk, blijven de poorten verzegeld. Extremistische moslimgroepen houden de druk op de ketel bij het gemeentebestuur door te laten doorschemeren dat geweld een optie is, of dat stemmers zullen weglopen naar een andere partij. Om deze moslims te vriend te houden talmt de gemeente daarom nog steeds met het openstellen van de kerk, vertelt Bona.

Daarom bidden de kerkleden nu demonstratief in de open lucht, vlakbij het langsrazende verkeer.

Offensief

De slepende zaak rond de Yasminkerk is slechts een voorbeeld van de toenemende invloed van meer extremistische islamitische stemmen in het openbare leven in het grootste moslimland ter wereld.

Sinds vorig jaar zijn seksuele minderheden - die voorheen meestal met rust werden gelaten - plots doelwit van moslimknokploegen. Conservatieve islamitische partijen proberen ook een alcoholverbod door het parlement te loodsen. Naar eigen zeggen om volksgezondheidsredenen, maar velen zien het als onderdeel van een politiek-religieus offensief.

De grootste overwinning van de islamisten tot nog toe is echter geen gesloten kerk of kroeg, maar een strafzaak wegens godslastering die vandaag begint tegen gouverneur Ahok van Jakarta. Tijdens een campagnebijeenkomst - de hoofdstedelingen gaan in februari naar de stembus - besmeurde de christen Ahok de Koran, stellen radicale leiders. Tegen een groep arme vissers zou de gouverneur hebben gezegd dat zij best op hem mogen stemmen, zelfs in weerwil van een Koranvers dat stelt dat moslims geen 'bondgenootschap' mogen sluiten met christenen en joden.

Die uitlating, de exacte formulering blijft onduidelijk, was tegen het zere been van radicale moslimleiders. Zij spoorden honderdduizenden gelovigen aan de straat op te gaan en de vervolging te eisen van de etnisch Chinese christen Ahok. Onder druk van de megademonstratie nam justitie de zaak in onderzoek en besloot hem later inderdaad te berechten.

Grondwettelijke vrijheden komen zo op de helling, constateert kerkganger Bona, omdat de staat de oren laat hangen naar de macht van een massa conservatieve moslims.

Bezorgd

Toch is juist dit het land waar je soms meisjes met hoofddoek achter de biertap ziet staan. Na de IS-aanslag op een Starbucks in Jakarta begin dit jaar, trokken tienduizenden Indonesiërs de straat op om hun afkeer van het gewelddadig jihadisme te laten horen. Die tocht werd geleid door president Jokowi, geen conservatieve houwdegen, maar juist een fan van heavy metalband Metallica. En in die hoofdstad Jakarta, met zijn islamitische meerderheid, is nog altijd de christen Ahok aan de macht. Is het in zo'n gelaagd en gevarieerd land denkbaar dat islamisten het multi-religieuze karakter van de staat de nek om kunnen omdraaien?

Waarnemers en opiniemakers met wie gesproken is voor dit artikel zijn verdeeld. Waar ze het wel over eens zijn: islamitische hardliners in Indonesië krijgen alle ruimte, tegenspraak is er amper. En, constateren zij unisono, de islamisten testen momenteel hoever zij kunnen gaan.

Hoewel die opmars van extremisten velen zorgen baart is enige nuance op zijn plaats, zegt politiek analist Sidney Jones. "In andere Aziatische landen als Bangladesh, Pakistan en zelfs buurland Maleisië is het overwicht van hardliners veel sterker dan in Indonesië." Jones, directrice van denktank Ipac volgt het islamitisch activisme in Indonesië al jaren op de voet.

Jones noemt de strafvervolging van Ahok na de demonstraties wel een 'zeer gevaarlijk precedent'. "Als je een thema slim 'framet' kun je demonstraties van tienduizenden uitlokken en actie van de staat afdwingen. Dát is de les die de hardliners nu hebben geleerd."

Jokowi

Opvallend was het bezoek van president Jokowi aan een 'gebedsbijeenkomst' van honderdduizenden moslims in Jakarta, ruim een week geleden. Dat openluchtgebed, geleid door radicale predikers, was gericht tegen de christelijke gouverneur Ahok.

Door in de stromende regen samen met hardliners te bidden, leek Jokowi hen te omarmen en zijn politieke vriend Ahok te laten vallen. Terwijl minderheden juist hopen dat de president zich eens klip en klaar uitspreekt tégen hun opmars. Jones: "De president en de veiligheidstroepen moeten wakker worden en de slagkracht van de extremisten terugdringen, maar ik zie dat niet zo snel gebeuren."

De islamitische columnist Ade Armando, van de progressieve website Madina Online, zag juist een politieke meesterzet van de president. "Je moet begrijpen dat Jokowi uit de Javaanse traditie komt, hij houdt niet van openlijke confrontaties."

Door na de radicale predikers het podium te bestijgen en de voorgangers amper een blik te gunnen stal Jokowi de show, meent Ade. "Subtiel, maar heel duidelijk, liet hij zien dat hij de baas is. En de massaal toegestroomde gelovigen waren veel enthousiaster over de president dan over die predikers." Nu Jokowi volgens Ade Armando de harten van de radicale volgelingen heeft gewonnen, kan hij deze massa naar zijn hand gaan zetten met een boodschap van pluralisme, zegt hij hoopvol.

Eenheid in verscheidenheid

Op een drukke vrijdagavond eten we saté van geitenvlees. Tussen het vrolijke gezelschap uit alle hoeken van de samenleving is niets van spanning voelbaar. Logisch, vindt Ade. Buren van verschillende geloven gaan ook vaak prima met elkaar om. Radicalen proberen vooral een politiek slaatje te slaan uit de spanningen die zij zelf aanwakkeren. Bovendien waren de meeste gelovigen die de grote demonstraties tegen gouverneur Ahok bijwoonden afgelopen maand, volgens Ade heus niet zo radicaal of extremistisch als hun leiders.

Dat denkt Sidney Jones ook. Een groot deel van de betogers tegen gouverneur Ahok kwam niet eens uit de omgeving van Jakarta, zij kregen volgens haar dan ook flink geld toegestopt om te komen opdraven.

Saudisch geld

De blasfemie-aanklacht waartegen Ahok zich moet verdedigen vindt Ade flauwekul. Sterker, de columnist kwam zelf ook in de problemen vanwege zijn nogal vrijzinnige blik op de islam. Zijn lijfspreuk: 'Ik vind het best als mensen mij een hond of varken noemen, want ook dat zijn schepsels van Allah.'

Hij zegt het met een glimlach, maar er zijn steeds minder Indonesische moslims die om dit soort uitspraken kunnen lachen. Hoe kon Indonesië zo veranderen? Juist hier, lees je vaak, is de islam zachtmoediger. Hier tref je niet het geloof dat past bij de gortdroge woestijn, in Indonesië heeft een opener islam wortel geschoten, die zich meer aanpast aan de lokale omstandigheden.

Ade denkt dat die kern nog altijd bestaat, maar die is de laatste jaren wel aangetast door invloeden uit het Midden-Oosten, stelt hij. Met geld uit de Perzische Golf kochten hardliners invloed. Ondertussen werden predikers opgeleid in Saudi-Arabië, waardoor strikte islamitische interpretaties op de eilanden naar binnen sijpelden. Die invloed was ook te zien bij de grote demonstraties tegen gouverneur Ahok; mannen met baarden en Arabische gewaden zwaaiden er met Arabische vlaggen.

Een andere trend: "Sinds een jaar of twintig is de Indonesische middenklasse meer geïnteresseerd in de islam. Ze willen islamitische boeken, islamitisch eten, islamitische kleding, islamitische films, islamitische scholen - alles moest opeens islamitisch geïnspireerd zijn", legt Ade uit.

"In hun zoektocht naar kennis kwamen veel Indonesiërs uit bij de traditionelere stemmen. Progressieve groepen konden niet de informatie bieden die men zocht." En dat is een meer algemene regel, stelt hij. Ook nu hebben radicalen geliktere websites en mediakanalen dan de meer tolerante stemmen.

Diepe verdeeldheid

Tegelijkertijd raakte een andere, veelgeroemde buffer tegen het islamitisch fundamentalisme verzwakt. De twee grote islamitische organisaties in Indonesië, Nahdlatul Ulama (40 miljoen leden) en Muhammadiyah (28 miljoen leden), stonden altijd bekend om hun gematigde toon. De clubs pleiten in moskeeën voor tolerantie en begrip voor andere geloven. Daarmee waren ze een waarborg voor het pluralisme in het land.

Deze mainstream clubs zijn allebei echter onder de invloed geraakt van onder meer salafisten, weet Sidney Jones. "De demonstraties tegen Ahok tonen aan dat deze groepen allebei diep verdeeld zijn geraakt tussen hardline islamisten en de meer pluralistische groepen." Vooral Nahdlatul Ulama ziet steeds meer van zijn moskeeën ten prooi vallen aan hardliners, vertelt Jones. Conservatieve stemmen winnen in deze clubs gaandeweg terrein, terwijl de gematigden aan steun inboeten.

Jones is daarom pessimistisch over wat de komende maanden zullen brengen. De affaire rond gouverneur Ahok zal in de schijnwerpers blijven staan. Bijna iedere mogelijke uitkomst van de strafzaak tegen hem en ook van de lokale verkiezingen in februari zal aanleiding geven tot verdere protesten van hardliners, verwacht zij.

Ade Armando, de progressief-islamitische columnist, wil ondanks alle tegenslagen voor het pluralisme het hoofd niet in de schoot werpen.

Ja, er zijn zorgen over de toenemende macht van de islamisten, maar kijk ook naar zaken die wél hoop bieden, zegt hij. Indonesiërs die het pluralisme een warm hart toedragen, beginnen zich uit te spreken.

De belangrijkste reden waarom de islamisten nooit de macht zullen grijpen in Indonesië zit volgens hem in de cultuur van het land. "Verdraagzaamheid en openheid naar andere culturen is zo'n sterk onderdeel van wie wij zijn, dat kunnen islamisten nooit breken", weet Ade zeker. "Misschien is dat optimistisch, maar ook dat is precies een onderdeel van onze cultuur."

Kerstrel in Bandung

In de Javaanse stad Bandung werd vorige week een viering in de aanloop naar Kerstmis ruw onderbroken door een groep moslims. De radicale groepering PAS bestormde het evenementencentrum waar de dienst werd gehouden. Volgens hen was het de christenen niet toegestaan om deze religieuze viering in een openbaar gebouw te houden, ze moesten maar uitwijken naar een kerk.

De groep christenen houdt echter vol dat ze al hun papierwerk op orde hadden.

Burgemeester Ridwan Kamil van Bandung, vaak gezien als een rijzende ster in de Indonesische politiek, zwoer de diensten beter te zullen beveiligen en maakte excuses aan de kerkgemeenschap: 'uw religieuze rechten zijn beschermd door de staat'. Ook de islamitische organisaties NU en Muhammadiyah veroordeelden de bestorming.

bondgenoot van de president

Basuki Tjahaja Purnama, kortweg 'Ahok', is de eerste christen in ruim een halve eeuw die het tot gouverneur van de hoofdstedelijke provincie Jakarta schopte. Hij werd in 2011 vice-gouverneur als running mate van Joko 'Jokowi' Widodo en nam diens positie over toen Jokowi in 2014 president van Indonesië werd.

Ahok klom op binnen de conservatieve partij Golkar maar is tegenwoordig partijloos. Hij voert campagne voor een eigen termijn als gouverneur bij de verkiezingen van februari volgend jaar.

Streng-islamitische betogers protesteerden meermalen tegen de 'blasfemische' Ahok. Op de hoofdband staat 'Zet Ahok af'. foto Reuters

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden