Indonesië / Eeuwig oorlog in Atjeh

Het strijdbare volk van Atjeh laat zich niet onderdrukken. Het voerde oorlog met de Nederlanders tijdens de kolonisatie en het voert sinds de onafhankelijkheid strijd met het Indonesische gezag. Een van de grootste verzetsheldinnen in de geschiedenis van Atjeh is Cut (prinses) Nyak Dhien. Een film over haar guerrilla tegen de Nederlanders is opnieuw in Indonesië uitgebracht. Als een symbolisch verzet tegen de militaire noodtoestand die Jakarta er uitriep.

De doodsangst staat op de gezichten van de Atjeeërs te lezen als een bataljon soldaten hun dorpje komt binnenstormen. De bewoners vluchten weg. Maar ze zijn te laat. Op gezag van majoor Van Daalen openen de Nederlandse manschappen het vuur op de mensenmassa. Tientallen onschuldige mannen, vrouwen en zelfs kinderen vallen als domineestenen om in de modder. Een kind, verscholen tussen de lijken, overleeft het bloedbad. Een trotse majoor vraagt zijn fotograaf deze overwinning voor de eeuwigheid vast te leggen. De foto hangt tegenwoordig in een museum in Atjeh.

Het is een van de meest dramatische scenes uit de film 'Cut Nyak Dhien' die in 1985 in Atjeh werd opgenomen. Het is een bewogen portret van een aristocratische vrouw die eind negentiende eeuw tegen de Nederlandse onderdrukkers vocht. Zes jaar lang voerde ze met honderden volgelingen een guerrilla vanuit de jungle. Al die jaren stond ze bovenaan de opsporingslijst van de Nederlandse marechaussee.

De film laat zien hoe hardvochtig de Nederlandse soldaten zich in Atjeh gedroegen. Uit pure fustratie omdat ze het verzet niet konden breken, blijkt uit een militair logboek. Een fragment: 'Onze verliezen vandaag bedroegen 1 gesneuvelde van de marechaussees en 2 van de infanterie. De verliezen aan 's vijands zijde bedroegen: 338 mannen, 186 vrouwen en 130 kinderen'. Met de aanttekening daarbij dat de bevolking zelf het hoge dodental onder de Atjeeërs veroorzaakte, omdat ze een eed had gedaan tot de laatste man te zullen vechten.

Die belofte hadden de Atjeeërs afgelegd aan de guerrillastrijdster Cut Nyak Dhien. Ze was een ware nachtmerrie voor de Nederlanders, maar voor haar eigen volk was ze een heldin. En is ze dat nu nog steeds.

,,Ik ben een Atjeeër en het land zal vrij zijn van iedere vorm van kolonialisme'', houdt Cut haar aanhangers voor als ze in 1898 de wapens oppakt. Ze is dan voor de tweede keer weduwe geworden. De Nederlanders schoten in beide gevallen haar echtgenoten, verzetsleiders, dood. Ze verkoopt haar juwelen en trekt de jungle in.

,,Ze was een prinses maar vanaf haar geboorte al een verzetsstrijdster'', zegt de actrice Christine Hakim die Cut in de film speelt. ,,Ze was de dochter van een prins, die ook een verzetsleider was. Ze gaf niets om de glamour van het leven in een paleis. Ze begreep de ziel van de Atjeeërs. Ze was de hoop voor vele Atjeeërs.''

Cut Nyak Dhien haatte de Nederlanders, ze noemde hen kaphee, oftewel ongelovige christenhonden. Ze schrok er niet voor terug om zelfs op klaarlichte dag een Nederlands bataljon soldaten aan te vallen. Gekleed in een zwarte sluier en broek liep ze voorop. Op haar teken vielen haar strijders vanuit de jungle aan.

,,Ik wil dat jullie nu eindelijk die Cut Nyak Dhien eens vinden'', blaft de acteur die in de film gouverneur Van Heutsz speelt, zijn manschappen toe. De vloeken die daar op volgen worden in accentloos Nederlands uitgesproken.

De Nederlanders hadden niets in haar geboorteland te zoeken, vond Cut. Ze hadden in 1873 het sultanaat Atjeh de oorlog verklaard, omdat ze er net zoals in het buurland Sumatra grote plantages wilden opzetten en er olie en andere rijke stoffen in de bodem zaten. Nederland dacht het in een vloek en een zucht te veroveren en droomde van de hoge winsten. De oorlog in Atjeh kostte Nederland een vermogen.

Pas in 1913 sneuvelde de laatste Atjese verzetsleider en bleef het oorlog op kleine schaal. Toen de Japanners in 1942 Atjeh binnenvielen, braken er op grote schaal weer opstanden uit. De Nederlanders werden met harde hand verjaagd.

De oorlog heeft niet alleen veel geld gekost, maar ook veel slachtoffers. Aan Atjese kant sneuvelde vier procent van de bevolking, zo'n 70000 mensen. Aan Nederlandse zijde kwamen 35000 soldaten om het leven.

,,Wij haten de Nederlanders niet'', zegt de actrice Christine Hakim wiens grootvader in Atjeh werd geboren. Plotseling wordt ze emotioneel. ,,Voor de film heb ik drie jaar als Cut Nyak Dhien geleefd. De emoties die ik toen voelde komen weer boven. De Atjeeërs hebben enorm geleden en doen dat nu nog steeds.'' Ze vertelt over een oude man van zeventig die ze de avond er voor op de Indonesische televisie vanuit Atjeh had gezien. Hij vertelde dat hij niet meer naar de moskee durft te gaan om te bidden. Het is te gevaarlijk om te gaan sinds Indonesië er drie weken geleden de militaire noodtoestand uitriep. ,,Zeventig jaar geleden konden de Atjeeërs soms ook niet naar de moskee, als Nederlandse soldaten weer eens hun gebedshuizen in brand hadden gestoken.''

Maar de Indonesiërs zijn geen haar beter dan de Nederlanders, vindt de actrice. Indonesië heeft niets geleerd van het verleden. Na de onafhankelijkheid in 1945 was Atjeh de eerste provincie die zich bij de republiek aansloot. Als kado gaven de Atjeeërs Indonesië het eerste vliegtuig. ,,Zo rijk was het sultanaat Atjeh. Nu is het zo arm. In het westen van Atjeh zijn op sommige plekken geen bruggen alleen maar een pont. Als de moessonregens beginnen zitten de dorpelingen ingesloten'', vertelt Christine Hakim.

Indonesië beloofde Atjeh na de onafhankelijkheid al vergaande bevoegdheden. Er kwam niets van terecht. In 1957 brak de eerste opstand tegen de republiek uit nadat Jakarta besloot Atjeh met de provincie Sumatra samen te voegen.

Opnieuw voelden de Atjeeërs zich gekoloniseerd nadat in 1972 een gigantische gasbel in Atjeh werd gevonden. De exploitatie kwam in handen van buitenlanders en de opbrengsten vloeiden naar Jakarta. Maar de armoedige dorpjes rond de aardgaswinning bleven zonder drinkwater en elektriciteit.

Hasan Di Tiro, het achterkleinkind van de beroemde verzetsleider Chik Di Tiro, riep in 1976 de onafhankelijkheid in Atjeh uit en vluchtte met zijn regering in ballingschap naar Zweden. Zijn rebellen van de onafhankelijkheidsbeweging GAM voerden vanuit de jungle een nieuwe guerrilla. Het Indonesische leger kreeg de rebellen niet te pakken. Generaal Soeharto kondigde er als president in 1989 de militaire noodtoestand uit, die tien jaar zou duren en aan meer dan 10000 Atjeeërs het leven kostte. Het drama herhaalt zich onder de democratisch gekozen president Megawati. Opnieuw leeft de bevolking onder de knoet van het leger en vallen er dagelijks doden.

,,Kun jij je voorstellen hoeveel bloed er inmiddels in Atjeh heeft gevloeid? Hoeveel energie, tijd, maar vooral geld al die oorlogen hebben gekost? Met dat geld hadden we Atjeh kunnen opbouwen en de kinderen goede scholen kunnen geven. Ik ben een Indonesiër. Maar ik schaam me voor mijn leiders hoe onmenselijk die de Atjeeërs al jaren behandelen'', zegt actrice Christine Hakim geëmotioneerd.

Filmfragmenten uit de tijd van de Nederlandse oorlog tegen de Atjeeërs zijn vandaag weer actueel in Atjeh. Opnieuw zijn er beelden - dit keer op de televisie - van soldaten die dorpjes binnenvallen. Van vrouwen en kinderen die in paniek de jungle invluchten. En van lijken die langs de kant van de weg worden gevonden. Het Atjese volk is getraumatiseerd na zoveel jaren van oorlog.

Maar nu is er geen Cut Nyak Dhien meer die het voor de Atjeeërs opneemt. De rebellen van de onafhankelijkheidsbeweging GAM zijn volgens Christine Hakim egoïstisch. ,,Ze strijden om politieke macht. Cut vocht voor haar volk.''

In 1904 verraadde een van Cut's naaste commandanten haar verblijfplaats aan de Nederlanders. Na zes jaar leven in de jungle leed ze aan reumatiek en was ze zo goed als blind. De commandant kon haar lijden niet langer aanzien. Woedend moet ze zijn geweest toen de Nederlanders haar arresteerden. Het is de enige foto waarop ze met Nederlanders staat. Ernstig vermagerd en totaal vervuild. Toch was ze zelfs in de gevangenis van de Atjese hoodstad nog steeds het verzetssymbool voor de Atjeeërs. De Nederlanders verbanden haar naar Java waar ze in 1908 stierf.

Haar graf is een bedevaartsplek voor Atjeeërs geworden. ,,Als je daar staat dan voel je haar kracht'', zegt een Atjese student. Hij bezoekt haar graf regelmatig. Maar Indonesische militairen bewaken nu haar laatste rustplaats. De regering vermoedt dat ook rebellen van de beweging GAM er regelmatig bidden. Geen Atjeeër durft er nu nog heen.

President Soeharto riep in 1965 Cut Nyak Dhien uit tot Nationale Heldin van de Onafhankelijkheid. ,,Atjeh heeft geen behoefte aan monumenten, maar aan een menselijke behandeling'', zegt actrice Christine Hakim.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden