Review

Indisch uitstapje van Thomése

Een eenzaam jongetje in Nederlands-Indië, een moederfiguur,de troost van de muziek: 'Izak' doet voortdurend denken aan'Bezonken rood' van Jeroen Brouwers. Thomése heeft een eigen,persoonlijk motief, maar weet ons niet zo te raken als hij deedmet 'Schaduwkind'.

'Niets bestaat dat niet iets anders aanraakt.' Deze zevenwoorden vormen het leidmotief van Jeroen Brouwers' befaamde roman'Bezonken rood' (1981). Ik werd eraan herinnerd bij mijn lectuurvan 'Izak', het nieuwe boek van P.F. Thomése.

Daar trof me op een zeker ogenblik dit: ,,Luister maar: alleswat wordt aangeraakt, laat zich horen. Alles wat je hoort, isaangeraakt.''

Waarschijnlijk zou ik over de citeerde zinnen heen hebbengelezen als zich niet al eerder een zekere overeenkomst tussen'Bezonken rood' en 'Izak' had opgedrongen. In beide gevallenspeelt het verhaal zich af in het voormalig Nederlands-Indië tentijde van de Japanse bezetting (1942-1945). Beide keren is dehoofdpersoon een kind dat maar moet zien hoe het zich redt uitde oorlogshectiek. En tot twee keer toe wenkt de gestalte van eendroomvrouw (bij Brouwers de moeder zoals ze in al haarheerlijkheid ooit was, bij Thomése een statige Hollandse dame)de kleine held naar een veiliger horizon.

Toen ik me realiseerde dat 'Bezonken rood' het middenluikvormt van Brouwers' Indische triptiek, zag ik nog meerparallellen. In het eerste deel van dat drieluik, 'Hetverzonkene' (1980), verlangt de ikfiguur naar de gelukzaligevergetelheid die hij zich herinnert van de keren dat hij alspeuter met zijn moeder in het zwembad dartelde. Van dat gelukdroomt ook Thomése's hoofdpersoon, in dezelfde termen: ,,Hij zitheel stil binnenin en niemand kan bij hem komen. Alsof hij onderwater is, naar de bodem zinkt.''

Ten slotte is er de troostende en genezende kracht van demuziek die 'Het verzonkene' en 'De zondvloed' (Brouwers' derdeIndiëroman uit 1988) met 'Izak' verbindt. Bij Brouwers speeltde grootvader (gemodelleerd naar componist Leo van Maanen) de rolvan mentor en beschermer; bij Thomése zijn dat de al genoemdeHollandse dame (die naar voorbeeld van Gustav Mahlers vrouwluistert naar de naam Alma, 'de alvoedende') en een oude Chinesemuziekleraar die gepokt en gemazeld is in het contact metromantici als Beethoven en Schumann.

Valt er dan helemaal niets authentieks aan 'Izak' teontdekken? Wel degelijk. De auteur zelf is de eerste om erop tewijzen hoe diep deze roman wortelt in zijn persoonlijke lot. Toenzijn dochtertje een jaar of wat geleden stierf, probeerde hij (ineigen ogen tevergeefs) de woorden te vinden die aan dat dramarecht zouden doen. Zo ontstond 'Schaduwkind', een van deaangrijpendste getuigenissen aangaande dood en verlies die ikken.

'Izak' komt voort uit hetzelfde kluwen, 'hetzelfde verlangenmijzelf te verliezen, te verdwalen in een ondoordringbaar wouden zo het leven terug te vinden'.

De kleine Izak is in feite het jongetje dat alles goed moetmaken. Hij is, net als Thomése's eigen kinderen, van Moluksestam, en daarmee een overlever. Tegen de verdrukking en hetgeweld in volgt hij zijn ster, die hem in het spoor van mevrouwAlma naar Nederland brengt - waar hij haar nog een keer terugzietom vervolgens op zichzelf te worden teruggeworpen.

Mijn bezwaren beginnen op het punt waar de geaffecteerde stijlvan deze roman zich tegen de ongetwijfeld oprechte bedoelingenvan de schrijver keert. Honderdzestig pagina's lang is 'Izak'getoonzet in het register van vele generaties IndischeNederlanders, dus met veel nadrukkelijke ttóggs en hóórrs, meteen zinsbouw die nadrukkelijk naar het petjoh is gemodelleerd,en met genoeg Maleise termen om drie pagina's woordverklaring aande tekst toe te voegen. Thomése had ongetwijfeld redenen om hetzo en niet anders te doen, maar menige oningelichte lezer zal bijdit Indische uitstapje zijn wenkbrauwen fronsen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden