Indianen zijn vijfhonderd jaar spiritueel gemarteld Eliane Potiguara, moeder van de inheemse volkeren, brengt bezoek aan Nederland

Ze kent ze maar al te goed: de westerlingen die dwepen met elke godsdienst en cultuur die het stempel animistisch of natuurlijk draagt. Indianen, eskimo's, aboriginals - allen hebben ze onder dit modieuze doodknuffelen te lijden. Hun nauwe verbondenheid met de natuur en hun spirituele relatie tot aarde en kosmos worden opgeblazen en kritiekloos bejubeld. “Deze mystificatie grenst aan discriminatie.”

Men zou haar 'de moeder van de inheemse volkeren' kunnen noemen. Eliane Potiguara voert al jaren strijd voor het respecteren van de rechten van de oorspronkelijke bevolking in Noord-, Midden-, en Zuid-Amerika. Eeuwenlang zijn die door de blanke kolonisten vertrapt en genegeerd, en nog steeds gaat dit proces van discriminatie en negatie door.

Eliane reist heel de wereld rond om stem te geven aan de stemlozen. In dat kader was ze de afgelopen weken in ons land. Zo opende ze samen met minister Pronk een expositie over inheemse volken, was ze een van de prominente gasten tijdens het internationaal congres Stemmen van de Aarde en hield ze op het gelijknamige filmfestival een inleiding.

Eliane was hier op uitnodiging van het Nederlands centrum voor inheemse volken (NCIV) en het ICCO, de Interkerkelijke organisatie voor ontwikkelingssamenwerking. Ze hoopt steun te vinden voor haar strijd. “Concreet, dat uw regering druk uitoefent op overheden als de Braziliaanse, zodat die eindelijk eens serieuze aandacht besteden aan onze ellende.”

Eliana Potiguara (43, onderwijzeres, gehuwd, drie kinderen) is zelf geboren in Rio de Janeiro. Haar indiaanse familie was er naar toe getrokken, na door de textielbaronnen te zijn verdreven uit hun woongebied op het platteland. Door de discriminatie die Eliane ook in de grote stad ondervond - “de mensen hebben mij als indiaanse nooit geaccepteerd” - en dankzij het feit dat de vrouwen binnen haar familie de allochtoon-spirituele lamp brandende hielden, maakte ze eind jaren zeventig een identificatieproces door met het volk wiens naam ze draagt: de Potiguara, een kleine 5 000 indianen tellende stam in het noordoosten van Brazilie.

“Eens waren ze de trotse beheerders van dichte bossen en visrijke rivieren. Nu zijn ze vreemdelingen op hun eigen grond die door blanke landeigenaren is genaast. Water en bodem zijn vervuild; het voedsel raakt vergiftigd, de gezondheid van mens en dier is aangetast. En de overheid staat kijkt werkeloos toe hoe een volk ten gronde gaat.”

Van de 143 000 hectare land die de Potiguara ooit bezaten, werd hen in de loop der tijd tweederde ontnomen. En van de rest is thans de helft in bezit van een suikerraffinaderij die er rietplantages exploiteert en zo het milieu verpest. Van haar eigen grond verjaagd, zonder middelen van bestaan, en geconfronteerd met de ontwortelende teloorgang van oude gemeenschapsstructuren verkommert de indiaanse bevolking temidden van alcoholisme, sociale ontworteling, en alle fysieke gevolgen van milieubederf door de lokale industriele machthebbers.

Veel geleden

Eliane vertelt: “Ik ken veel Braziliaanse indianenvolken, maar niemand heeft zo geleden als mijn volk. De Potiguara hebben geen gezondheidszorg, geen onderwijs en geen werk. Alles wordt ons ontzegd. Indien er niet snel iets gebeurt sterven wij uit. We moeten ons lot in eigen hand nemen.” En dat is precies wat ze nu al jaren doet.

Het lot van de Potiguara is, zo zegt Eliane, exemplarisch voor de manier waarop in heel Latijns-Amerika de inheemse volken in de verdrukking zijn geraakt als gevolg van vijf eeuwen onderdrukking en paternalisme door de kolonisatoren. En dat proces gaat nog steeds door. “Ook het Westen ziet ons nog steeds niet als gelijkwaardige gesprekspartners. ”

Reden waarom Eliane geen hulp aanneemt die niet wordt gegeven op basis van gelijkwaardigheid en wederzijds respect. Als voorbeeld hoe het moet wijst ze naar de Wereldraad van kerken. “Die steunde ons werk zonder enige ideologische of godsdienstige voorwaarden. We konden het geld besteden op de manier waarop wij dat wilden” (het uitgeven van een boek - De aarde is de moeder van de indiaan - dat laat zien hoe discriminatie aan de basis ligt van alle ellende).

Aanvankelijk vroeg Eliane Potiguara vooral op nationaal en internationaal niveau aandacht voor de problemen waarmee de inheemse volken te kampen hebben. Zo was ze internationaal coordinator van het 'Inheemse comite 500 jaar' en is ze lid van de unie van indianenvolken. Tevens fungeert ze als de drijvende kracht achter Grumin, een groep voor educatie van inheemse vrouwen (“we proberen hun positie in het gezin te versterken en hun zo een perspectief te geven”).

Eliane: “Gaandeweg besefte ik echter hoe belangrijk het is dat we ook op plaatselijk niveau een vuist maken.” Reden dat men onder Potiguara een educatief programma startte. Hierbij ligt de klemtoon op het behoud van de culturele erfenis, op bewustwording van eigen geschiedenis en tradities, en op training door de eigen mensen, met name vrouwen.

Tijdens een interview met de Multinational Monitor stelde Eliane ondermeer: 'De afgelopen vijfhonderd jaar zijn wij cultureel en spiritueel gemarteld.' Om uitleg gevraagd : “Latijns-Amerika, dat geldt trouwens ook voor Canada en de VS, hebben vanaf de zestiende eeuw te maken gehad met een ideologische invasie die de culturele en spirituele tradities van de volkeren die er woonden niet respecteerde.

De Portugezen en Spanjaarden hadden verwacht hier dezelfde zeden en gewoontes aan te treffen als in Europa. En toen dat niet het geval bleek te zijn, legden zij ons die met bruut geweld op. Met het kruis in de ene, het zwaard in de andere hand. Een schaarse uitzondering daargelaten hadden de kolonisatoren geen enkel begrip laat staan respect voor onze cultuur, onze normen en waarden, onze spiritualiteit.

Als ze bijvoorbeeld indiaanse mannen en vrouwen naakt zagen rondlopen noemden zij dat 'onzedelijk', en de manier waarop wij onze inheemse spiritualiteit beleefden, inclusief de daarbij behorende mystieke ervaringen die door planten en zaden werden opgewekt, noemde men 'heidens' en 'duivels'. Een indiaan die zijn eigen taal waagde te spreken, kreeg straf.

Diepe sporen

Dat liet zeer diepe sporen achter. Het leidde ertoe dat de inheemsen zichzelf, hun cultuur, geschiedenis en religie als minderwaardige fenomenen gingen zien. Zo ontstond het beeld dat religie en cultuur pas met de komst van de blanken in Amerika werden gentroduceerd. Wat dit voor corrumperende psychologische gevolgen heeft gehad blijkt niet alleen in gesprekken met inheemsen, maar ook als je in Rio met hedendaagse blanke middelbare scholieren en studenten over het pre-koloniale verleden praat.

“Toch heeft de indiaan, eeuwenlange culturele en religieuze onderdrukking ten spijt, diep in zijn hart de kern van zijn identiteit weten te bewaren. Hij zal er met een blanke niet over praten, maar in eigen kring worden de oude tradities wel degelijk in ere gehouden. Als een kind ziek is, gaat men niet naar een arts maar probeert het eerst via de weg van de eigen cultuur: er wordt gebeden door de medicijnman, men gebruikt planten om de kwade geesten te verdrijven, en de kwaal wordt bestreden met inheemse medicijnen. Het oude ritueel leeft nog steeds.

Bij het doorgeven van die oude gebruiken, het overdragen van de inheemse spiritualiteit speelt de vrouw een heel belangrijke rol. Zij bezit de kennis van kruiden en weet hoe je ze moet aanwenden om mystieke ervaringen te krijgen en veranderde bewustzijnstoestanden op te wekken. Vrouwen hebben ook een bijzonder heilige band met de aarde, met God. Ze weten gewoon meer, staan dichter bij de natuur.''

Op de vraag wat het Westen van de inheemse culturen kan leren antwoordt Potiguara: “Eerbied voor de grond, zorg voor de aarde, een harmonieuze, holistische relatie tot de natuur, een zuiverder, niet door structuren verduisterd contact met de godheid - zaken waarvan sommige ecologen en new age-adepten denken dat zij dit zelf hebben ontdekt, terwijl wij, inheemsen, dat al honderden jaren in praktijk brengen.” En met enige felheid: “Als jullie dat nou eens eerst zouden erkennen, dat zou al een stap in de goede richting zijn.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden