India en China willen zieltjes winnen met boeddhisme

Premier Modi, een orthodoxe hindoe, ziet India graag tot het centrum van boeddhistisch Azië uitgroeien

China en India, de twee grootmachten van Azië, strijden om invloed in de regio. Vooralsnog gaat dat zonder veel wapengekletter, maar op het vlak van 'zachte macht' zijn de messen geslepen. Zo proberen beide landen via promotie van hun boeddhistisch erfgoed bondgenoten te winnen in de overwegend boeddhistische landen van Oost- en Zuidoost-Azië.

De Indiërs timmeren op dat vlak flink aan de weg, met als leidsman premier Modi - een orthodoxe hindoe. Die legt in de regio geen bezoek af zonder speciale aandacht voor het boeddhisme, en ontvangt geen staatshoofd zonder het boeddhisme ter sprake te brengen. Ook nu hij deze dagen in Sri Lanka is - als eerste Indiase premier in 28 jaar - staat een bezoek aan Anuradhapura, het belangrijkste boeddhistische bedevaartsoord op het eiland, op de agenda.

De aandacht voor de religie die in India zelf vrij marginaal is geworden (1 procent van de Indiase bevolking is boeddhist), is goed verklaarbaar, zegt Tansen Sen, expert Aziatische geschiedenis en religie aan de Baruch Universiteit in New York. "Het boeddhisme heeft het imago geweldloos en ongevaarlijk te zijn. Op zich zou je ook de islam als verbindend element kunnen gebruiken in de regio, of het hindoeïsme natuurlijk. Maar de islam is omstreden in India zelf (zie kader), en een te grote nadruk op het hindoeïsme zou in andere landen uitgelegd kunnen worden als een vorm van Indiaas imperialisme."

De aandacht voor het boeddhisme is sinds een jaar of vier onderdeel van India's diplomatieke strategie, en stamt daarmee al van vóór Modi, vertelt Sen. Maar een oorspronkelijk Indiaas idee is het niet: "Het was een reactie op beleid van China." Peking, dat ook een rijk boeddhistisch verleden heeft, begon zo'n tien jaar geleden met het uitlenen van religieuze voorwerpen aan landen in de regio en met het organiseren van internationale conferenties over boeddhistische thema's.

Dat kunnen wij ook, dachten ze in India, aldus Sen, en beter. Want China mag het boeddhisme-als-imagoverbeteraar ontdekt hebben, alleen al de ongemakkelijke verhouding tot de Dalai Lama (de geestelijk leider van de Tibetaanse boeddhisten die in India in ballingschap woont), maakt dat Peking op dit vlak niet altijd even geloofwaardig is. Bovendien: waar vindt het boeddhisme zijn oorsprong? Onder de banyanboom in het Noord-Indiase plaatsje Bodh Gaya, waar Boeddha verlichting bereikte. Als boeddhisme het verbindend element is in de regio, zo redeneert New Delhi, dan zal India het centrum zijn, en niet China.

Modi houdt zich aan die diplomatieke lijn, maar, zegt Sen, hij legt eigen accenten. "Hij zet het boeddhisme ook in om de relatie met China zelf te normaliseren, door het te gebruiken als brug, niet als competitief maar juist als bindend element." Zo ontving Modi de Chinese president Xi Jinping in zijn thuisstaat Gujarat, waar hij hem deelgenoot maakte van het boeddhistisch erfgoed dat daar te vinden is. Centraal stond daarbij de Chinese monnik Hsuan Tsang, die in 641 na Christus in Gujarat woonde.

Toen Modi deelstaatpremier was in Gujarat, maakte hij al veel werk van het opknappen van boeddhistisch erfgoed. Iets soortgelijks heeft hij nu voor ogen met het nationaal erfgoed. Zo zijn er plannen om van Bodh Gaya een globaal bedevaartsoord te maken, met versoepelde visumverplichtingen voor mensen die rechtstreeks naar die plaats toe vliegen, en een verbeterde infrastructuur voor de stad zelf. Bodh Gaya kan zo letterlijk uitgroeien tot het Mekka van boeddhistisch Azië, en India daar het onbetwiste centrum van maken.

De Indiase premier Narendra Modi staat bekend als een zeer gelovig hindoe, wiens wereldbeeld gevormd is door de hindoeïstische beweging RSS, waar hij in zijn jeugd al lid van werd. De RSS staat bekend als kritisch (zo niet vijandig) jegens andere religies. Hoe kan het dat Modi, met die achtergrond, het boeddhisme omarmt als diplomatiek speerpunt?

Dat is niet gek, zegt boeddholoog Berthe Jansen, verbonden aan de Universiteit Leiden. "Het hindoeïsme neemt heel makkelijk aspecten van andere religies op, en er zijn heel veel soorten hindoeïsme. Voor veel hindoes is Boeddha de avatar van de god Vishnu, waardoor hij voor hen deel uitmaakt van het hindoeïstische pantheon. Voor Modi's achterban is diens aandacht voor het boeddhisme dus niet problematisch."

Binnen de RSS en aanverwante nationalistisch-hindoeïstische bewegingen geldt de religieuze aversie vooral de islam en het christendom. Jansen: "In die hoek is het criterium of iets uit India komt, of niet. Alles uit het buitenland, en zo beschouwen ze de islam en het christendom, is problematisch. Religies die hun belangrijkste heilige plekken in India hebben, zoals het boeddhisme of het jainisme, vormen voor die mensen geen probleem."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2020 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden