In Zimbabwe waart de geest van Mugabe nog rond

Zimbabwaanse vrouwen met voedsel dat is geschonken door de Zanu-PF, de partij van president Mnangagwa. Beeld AP

Toen president Mugabe in november werd afgezet, kende de euforie in Zimbabwe geen grenzen. Maar in aanloop naar de verkiezingen van maandag slaat de vertwijfeling weer toe. Opnieuw is er vrees voor geweld.

Nyararai Mugadza (38) draagt een rood shirt van de Zimbabwaanse vakbondskoepel ZCTU, maar hij heeft zijn hele leven nog nooit een vaste baan gehad. Terwijl alle andere inwoners van Bulawayo, de tweede stad van Zimbabwe, klagen over de ijzige kou tijdens de winteravonden in juli, moppert hij juist dat het nog altijd veel te warm is. Om rond te komen verkoopt hij namelijk elke dag van de week brandhout langs de kant van de weg, even buiten het centrum van de stad. Het kan Mugadza nooit koud genoeg zijn.

Hij glimlacht flauwtjes. In zijn dunne snorretje verschijnen voorzichtig de eerste grijze haren. "Praktisch elke Zimbabwaan is tegenwoordig straathandelaar", verzucht hij. "Want banen zijn er bijna niet meer." Hij kijkt serieus. "Heel even hadden we hoop, in november vorig jaar." Hij doelt op de maand waarin het leger ex-president Robert Mugabe na 37 jaar dwong af te treden. "Maar sindsdien is er niets veranderd. Honderd dagen, zei onze nieuwe president Emmerson Mnangagwa, dan zouden we de veranderingen zien: de werkloosheid zou dalen, de economie zou aantrekken. Maar het is de afgelopen maanden economisch gezien alleen maar slechter geworden."

Wie door Bulawayo rijdt, kan dat moeilijk ontkennen. Van de drie Total-benzinepompen aan Robert Mugabe Way en Matopos Road in het centrum van de stad heeft er maar eentje benzine om te tanken. Er bestaat een waanzinnig tekort aan contant geld. In de woonwijken hebben de wegen, vol met kraters van gaten, veel weg van een pokdalig pubergezicht. Straatnaambordjes zijn zodanig verroest dat ze niet meer te lezen zijn. En in het Bulawayo Centre winkelcentrum hangen in de etalages briefjes met de tekst: 'Het spijt ons, maar wij nemen nog altijd geen mensen aan.'

Beeld Getty Images

Ian Smith

Mugadza gaat oppositiepartij MDC Alliance stemmen. Regeringspartij Zanu-PF, de partij van Mugabe en Mnangagwa, is al aan de macht sinds zij als bevrijdingsbeweging het witte racistische regime van Ian Smith ten val bracht in 1980. "Voor die strijd zijn we Mugabe en Mnangagwa dankbaar", zegt Mugadza. "Maar een goede keeper is nog geen goede spits. Zij streden voor onze politieke vrijheid, iemand anders moet ons nu economisch gaan bevrijden."

Hij is niet erg optimistisch: "Zanu-PF gaat ook deze verkiezingen frauderen. De geest van Mugabe huist ook in Mnangagwa. Hij is niet te vertrouwen."

Er heeft zich een groepje mannen rond Mugadza verzameld. Het is alsof zij elkaar ongezien een teken geven om volledig leeg te lopen. De beschuldigingen schieten opeens in het rond. Zanu-PF zal op de verkiezingsdag aanhangers uit districten die zij toch wel wint, transporteren naar kiesdistricten waar het spannender is. Er is gefraudeerd met de kiezersregistratie. Het politiekorps heeft zijn stem al vervroegd uitgebracht en daarbij zagen officieren erop toe dat de agenten Zanu-PF aankruisten. Volgens iedereen is er bovendien hoe dan ook geknoeid met het drukken van de stembiljetten.

"Het probleem met de verkiezingen in Zimbabwe is eigenlijk vooral het volstrekte gebrek aan transparantie", meent de welbespraakte houtverkoper Mugadza. "In een werkelijke democratie dient alleen je eigen stem geheim te zijn. In Zimbabwe is de hele stembusgang uiterst schimmig."

Gegrond of niet, de fraudevermoedens komen niet uit de lucht vallen. Elk van de door de mannen geopperde tactieken is door regeringspartij Zanu-PF onder Mugabe in de afgelopen decennia toegepast. En al verloopt de huidige verkiezingscampagne ontegenzeglijk vreedzamer dan alle eerdere verkiezingen in Zimbabwe deze eeuw, dat wil nog niet zeggen dat zij ook werkelijk eerlijk en vrij is, benadrukt Fidelis Mudimu. "Als je het heden vergelijkt met het geweld van 2008 bijvoorbeeld, valt het eigenlijk altijd mee."

Beeld EPA

Mudimu is nationaal projectleider bij We The People. Dat is een organisatie die incidenten van geweld, fraude en intimidatie tijdens de verkiezingscampagne documenteert. Ze heeft, verspreid door Zimbabwe, contact met 7704 informanten, voornamelijk ook op het platteland. Die kunnen gratis het callcenter in hoofdstad Harare bellen als zij iets hebben waargenomen dat indruist tegen het kiesrecht. We The People controleert die claims vervolgens. Pas als twee andere mensen het incident bevestigen, komt het terecht in de database.

Fysiek geweld

Sinds 31 mei zijn zo'n duizend meldingen bevestigd. In zeventig gevallen ging het om fysiek geweld, mishandeling of ontvoering bijvoorbeeld, maar dat is voor Zimbabwe een vrij laag aantal. Veel vaker komt deze verkiezingscampagne dreiging met geweld voor. Op het platteland waarschuwen aanhangers van Zanu-PF mensen bijvoorbeeld op grote schaal dat het tot een gewelddadige uitbarsting zal komen à la 2008 indien de regeringspartij verliest, of als er een tweede ronde komt tussen president Mnangagwa en zijn belangrijkste uitdager Nelson Chamisa van oppositiepartij MDC.

Intimidatie

Het trauma van 2008 zit diep. Ex-president Mugabe, die destijds de eerste ronde van de verkiezingen verloor, ontketende in aanloop naar de tweede ronde een golf van extreem geweld (zie boven). "Veel mensen op het platteland zijn bang voor een herhaling", zegt Mudimu. "Daarmee dreigen is al genoeg om hen te laten doen wat je wilt. Het is een veel subtielere, maar wel even effectieve vorm van intimidatie."

Het zijn misstanden die internationale waarnemers nauwelijks oppikken. Voor het eerst deze eeuw worden zij maandag toegelaten bij verkiezingen in Zimbabwe. Maar Mudimu schudt zijn hoofd. "We hebben 11.000 stembureaus, een handjevol internationale waarnemers kan die nooit allemaal bezoeken. En verkiezingen zijn geen eendaags evenement, je kunt die niet alleen op verkiezingsdag zelf controleren. Intimidatie en fraude zijn langdurige processen, die plaatsvinden via buren, lokale structuren, traditionele leiders. Daar zijn internationale waarnemers doorgaans blind voor."

De 226 traditionele chiefs op het platteland kregen bijvoorbeeld recent gloednieuwe luxe auto's cadeau van president Mnangagwa. Zij spraken zich daarna uit voor Zanu-PF. En veel mensen op het platteland zijn bang dat deze chiefs kunnen controleren wie zich heeft geregistreerd om te gaan stemmen. In kleine plattelandsgemeenschappen is het na een eventueel verlies van Zanu-PF dan eenvoudig te achterhalen wie van de dorpelingen op MDC heeft gestemd.

"De toegenomen vrijheid bij deze verkiezingen, die zeker een feit is hoor, centreert zich voornamelijk in de steden", concludeert Mudimu daarom.

MDC-posters

Een dergelijke vrijheid heeft Susan Mawire (52) in ieder geval nooit gevoeld. Aan de muur van haar huis in het dorpje Manhenga, in het noorden van Zimbabwe, hangen twee posters van MDC. De begin dit jaar overleden ex-leider van die oppositiepartij, Morgan Tsvangirai, kijkt via een foto vanaf het dressoir goedkeurend toe. "Ze ontvoerden mijn kinderen in 2008 toen ik op een dag niet thuis was en sloegen hen in elkaar", vertelt ze. "Men wist dat ik MDC stemde. Ze wijst op het kozijn in haar deur, dat met hout is dichtgetimmerd. "Ze kwamen later opnieuw langs en gooiden stenen door de ruiten."

Ook nu heerst er weer angst in haar dorp, verzekert ze. Manhenga ligt in kiesdistrict Bindura South, een van de plekken van waaruit We The People veel meldingen van geweld en intimidatie binnenkrijgt. Mawire wijst naar buiten: "Daar, op die berg, zijn soldaten gestationeerd. Ik zie ze elke dag lopen. Ze houden ons in de gaten. Mnangagwa predikt opeens vrede in zijn toespraken, maar daar geloof ik niets van. Hij was onderdeel van het regime van Mugabe. Hij is niet vreedzaam."

Beeld EPA

Meerdere MDC-aanhangers in haar dorp zijn de afgelopen weken bedreigd. "Mensen van Zanu-PF verzekerden hen dat als Mnangagwa verliest, zij hen zullen vermoorden. Dat zijn geen loze woorden. In 2008 schoten zij in een dorp verderop zomaar iemand dood, omdat hij op MDC had gestemd."

Stemmen kopen

De kleine, gedrongen vrouw staat op en loopt naar de achtertuin. Ze wijst op de ruïneachtige resten van drie muurtjes in een u-vorm, waartussen een pan op gloeiend brandhout staat te sudderen. "Dit was ooit mijn schuur", zegt ze. "Die hebben ze in 2008 vernield. Nee, zulke dingen gebeuren momenteel niet. Er is minder openlijk geweld. Maar de angst die in het verleden is gezaaid, doet zijn werk. Geloof me, deze verkiezingen zijn echt niet eerlijk en vrij."

De bloemen in het tuintje van Mawire staan prachtig in bloei, terwijl de rest van het dorp juist gortdroog oogt en verscholen gaat onder een laag stof afkomstig van de onverharde zandwegen die zich tussen de huisjes en hutten door slingeren. "Ik verzorg ze goed", glimlacht ze. "Bloemen maken me gelukkig." Ze houdt even stil op de weg terug naar haar voordeur. "De regering deelt nu vlak voor de verkiezingen opeens ook weer gratis voedsel uit", zegt ze peinzend. "Daarmee koopt zij de stemmen van de armen. Want je moet wel lid zijn van Zanu-PF om er iets van te krijgen."

Een groep mannen en vrouwen langs de weg in het dorpje Muchapondwa bevestigt dit een half uur later zonder gêne. Ze staan voor de plattelandskroeg rond een paar witte zakken. De regering deelt vanwege de verkiezingen zaden uit voor onze akkers, legt een vrouw uit. Ze lacht gelukzalig. Een paar kilometer verderop zit een volgende groep ook al te wachten op eenzelfde soort levering: allemaal uitgedost in knalgele T-shirts, met daarop de afbeelding van een grijnzende president Mnangagwa.

Gewelddadige verkiezingshistorie

Vriend en vijand zijn het er over eens dat de Zimbabwaanse verkiezingen dit jaar vreedzamer verlopen dan alle andere deze eeuw. Maar dat is ook vrij gemakkelijk in een land met zo'n beruchte verkiezingshistorie. Ex-president Robert Mugabe, van 1980 tot 2017 aan de macht, duldde nauwelijks oppositie. Tragisch dieptepunt waren de verkiezingen in 2008, toen zijn regeringspartij Zanu-PF slechts via grootschalige fraude een tweede ronde in de presidentsverkiezingen wist af te dwingen. De weken voorafgaand aan die beslissende tweede ronde kwam er een golf van extreem geweld op gang, gericht op aanhangers van Mugabe's uitdager Morgan Tsvangirai. Vooral op het platteland werden talloze mensen ontvoerd, mishandeld, gemarteld en vermoord. Er vielen zeker 300 doden. Honderdduizenden mensen sloegen op de vlucht. Tsvangirai overleed begin dit jaar aan darmkanker. Mugabe werd in november vorig jaar via een coup afgezet, wat leidde tot feestvreugde in de straten. Het leger installeerde vervolgens vice-president Emmerson Mnangagwa als Mugabe's opvolger.

Lees ook:

Zimbabwanen smeken bij de verkiezingen om contant geld

Zimbabwe kiest maandag een nieuwe president. Die zal het nijpende tekort aan cash geld moeten oplossen.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden