In wrakke bootjes

In 'Rafaël' belicht Christine Otten het menselijke verhaal achter het nieuws over bootvluchtelingen. Veel schrijvers gingen haar de laatste jaren voor.

Een gemakkelijk weglezende roman zonder literaire pretenties voor een publiek dat prijs stelt op een happy end

annemarié van niekerk

Vorige week deed zich op de Middellandse Zee het zoveelste vluchtelingendrama voor. Een gammel schip met aan boord meer dan vierhonderd bootvluchtelingen uit Noord-Afrika kapseisde. De helft van de opvarenden kwam om. Zulke berichten zijn onmogelijk meer over het hoofd te zien, we kunnen echt niet meer beweren dat we 'het niet hebben geweten'. Tegelijkertijd laat het nieuws ons vaak betrekkelijk koud laat, omdat de motieven, zorgen en hoop van de opvarenden zo ver van de Noord-Europeaan af staan.

Schrijvers zijn wél in staat hen dichterbij te brengen en daar hebben zij zich de laatste jaren ook voor ingespannen. Zo liet Rachida Lamrabet, Vlaamse schrijfster van Marokkaanse afkomst, in haar debuutroman 'Vrouwland' (2007) al zien dat de meeste migranten maar één weg naar Europa openstaat: over zee, op een ondeugdelijk en overvol schip. Sommigen kiezen daarvoor omdat ze in hun land van herkomst gevaar lopen. Anderen wijken uit in de hoop armoede en werkloosheid te kunnen ontlopen. Bij Lamrabets hoofdpersoon Younes geeft een puur persoonlijk motief de doorslag. Wanneer hij geen antwoord krijgt op de brieven die hij aan zijn Antwerpse verloofde schrijft, steekt hij de Straat van Gibraltar over om haar zijn laatste brief eigenhandig te bezorgen. Onderweg moet hij zijn missie bekopen met de verdrinkingsdood.

Lamrabet slaagt er glansrijk in om haar lezers zover te krijgen dat ze zich meer inleven in Younes en zijn drijfveren. Dan begrijpen ze dat het vooral uit wanhoop is dat hij zulke enorme risico's neemt.

Het fenomeen 'bootvluchteling' bestaat al veel langer. Toen in 1975 de Vietnamoorlog was geëindigd in een hereniging van Noord en Zuid, ontvluchtten duizenden Zuid-Vietnamezen het land uit angst voor wraak of repressie. Blindelings kozen ze zee op wrakke bootjes. Een ontroerend en zeer geslaagd verhaal over hun ervaringen is te vinden in de in 2008 vertaalde bundel 'De boot' van Nam Le (1978). Hoofdpersonen zijn de vrouwen Mai en Quyen en Quyens zoontje Truong. Met tientallen lotgenoten dobberen ze op de Zuid-Chinese Zee. Quyen emigreert om de toekomst van haar kind veilig te stellen. Mai heeft daar zo haar eigen gedachten over: "Ook daar mag de oorlog rekenschap van afleggen... een nog maar nauwelijks zes jaar oud kind wiens gezicht zo hard is als steen. [...] Het was een gezicht waar iedere verwondering uit verdwenen was." Met zijn beheerste, nuchtere verteltrant krijgt Nam Le het voor elkaar verschrikkelijke gebeurtenissen zo te beschrijven alsof je zelf in die boot zit.

Ook Kim Thúy (1968), zelf een Vietnamese bootvluchtelinge, maakt de emoties van haar personages tastbaar door er schijnbaar onaangedaan over te rapporteren. In de roman 'Ru' vertelt ze met priemende eerlijkheid over de littekens die de vlucht naliet: de hoofdpersoon kampt met een fundamentele bindingsangst, vooral ten opzichte van de mannen die in haar leven komen en gaan. "Ik verlang er niet naar dat ze de mijne worden. Ik heb geen behoefte aan hun aanwezigheid want afwezige mensen mis ik niet. Ze zijn altijd vervangen [...] En als ze niet vervangbaar zijn, zijn mijn gevoelens voor hen dat wel."

De verhalen van Lamrabet, Nam Le en Kim Thúy vormen de achtergrond waartegen we Christine Ottens laatste roman 'Rafaël' kunnen lezen. Ook zij kiest ervoor haar personages en hun schokkende ervaringen zo menselijk mogelijk neer te zetten. Daarbij baseert ze zich op de ware geschiedenis van de Tunesiër Nizar Khemiri en de Nederlandse Winny Methorst, een liefdespaar dat in deze krant al is vergeleken met de legendarische Romeo en Julia. De twee leerden elkaar kennen op het Griekse eiland Kos. Ze werkten er allebei in de toeristenbranche. Hoewel uit zo'n situatie meestal niets anders voortkomt dan een vluchtige affaire, beseften Nizar en Winny al gauw dat hun romance er niet een was van dertien in het dozijn.

Snel kantelt het verhaal en verandert de idylle in een nachtmerrie. Kort nadat het liefdespaar is getrouwd en is gaan wonen bij Nizars ouders, breekt in Tunesië de Jasmijnrevolutie uit. Vervolgens barst de vluchtelingenstroom richting Europa los, met tot gevolg enorme aantallen doden en vermisten. Aan de overkant van de Middellandse Zee zit men niet te wachten op nieuwkomers en gelukzoekers, de aanvankelijke sympathiebetuigingen voor de Arabische Lente ten spijt.

Winny keert terug naar Nederland om er veilig te kunnen bevallen van haar kind, dat inmiddels op komst is.

Nizars pogingen een Nederlandse verblijfsvergunning te bemachtigen, stuiten op een muur van onwil en tegenwerking. Ten slotte ziet hij geen andere mogelijkheid dan de illegale oversteek naar Lampedusa, in een wrak bootje. "Het water was zwart... Een weefsel van licht was om de aarde gespannen; de hemel leek te ademen." Na de aankomst wachten de asielzoekerskampen en de keiharde bureaucratische procedures die zich van alle ellende niets aantrekken. En wanneer het er eindelijk naar uitziet dat alle hindernissen zijn overwonnen, blijft Nizar zitten met de trauma's die hij aan zijn omzwervingen heeft overgehouden.

Christine Otten geeft de zwarte kanten van haar verhaal het nodige tegenwicht door het verteltempo hoog en de stijl lichtvoetig te houden, en te focussen op de moed en het doorzettingsvermogen van haar twee hoofdpersonen, hun geloof in de kracht van de liefde en hun weigering om weg te zinken in slachtofferschap. Hun nog ongeboren kind, dat de naam Rafaël zal krijgen, wordt daarbij een verzoenende symboolfiguur die de schijnbaar onoverbrugbare kloof tussen Afrika en Europa weet te dichten. Hoewel Otten met 'Rafaël' een urgent thema heeft aangesneden, heeft ze geen literaire pretenties. 'Rafaël' is in de eerste plaats een gemakkelijk weglezende roman, boeiend genoeg voor een publiek dat uit is op drama met een happy ending.

Radicaal anders is de aanpak in de pas met de Librisprijs bekroonde roman 'La Superba'.Ilja Leonard Pfeijfers integreert het thema bootvluchtelingen in een hilarische avonturen- en griezelroman, met de nodige knipogen naar allerlei populaire genres, maar biedt daarnaast een dwarse kijk op Genua, een vergaarbak van migranten uit alle windstreken, de verteller inbegrepen. We maken er kennis met de Marokkaan Rashid, die op kosten van zijn familieleden is uitgezonden naar Europa om er zijn fortuin te maken en hen te voorzien van geld, koelkasten en auto's, en met de Senegalees Djiby die werd aangelokt door het gerucht dat je in Europa maar naar een loket hoeft te gaan om er een toelage te krijgen, maar die heel snel ontnuchterd is. Die zijdelingse blik geeft de zware problematiek wat lucht, zonder het probleem te bagatelliseren.

Onlangs deed ook paus Franciscus een klemmend beroep op de internationale gemeenschap om de schrijnende kwestie van de bootvluchtingen nu eindelijk eens aan te pakken. "Wij moeten huilen en schamen ons voor de tragedie van onze broeders en zusters die op reis gaan op zoek naar een leven in vrede, om dood te eindigen op de bodem van de zee."

Die oproep moeten vooral de landen van herkomst zich aantrekken, waar de leefomstandigheden zo mensonwaardig en onveilig zijn dat er niet te leven valt. Maar het passief toekijkende en afwerende Europa gaat beslist niet vrijuit. De literatuur speelt een belangrijke rol om de tragiek van de vluchteling te laten doordringen tot Europeanen die zich bij hun wanhoop weinig voor kunnen stellen.

Christine Otten: Rafaël. Amsterdam, Atlas Contact, 224 blz., euro 19,95

Romans over bootvluchtelingen en migranten:

Geert van der Kolk: De smokkelaar van de Exuma's (2002)

Vlot verteld verhaal over een zeetocht naar de archipel tussen Florida en Haïti, een trekpleister voor Caribische migranten die het beloofde Amerika willen binnenkomen.

Louise Fresco: De tuin van de sultan van Rome (2005)

Een lichtvoetige roman over het meedogenloze leven van een bootvluchteling die in Rome terechtkomt en worstelt om te overleven.

Youssouf Amine Elalamy: De clandestienen (2010)

Een ontroerend verhaal over twaalf mannen en een vrouw uit Marokko die in zee verdrinken tijdens hun oversteek naar Spanje.

Lloyd Jones: Tweedehands Wereld (2011)

Een genuanceerde roman over een vrouw die niet kapot te krijgen is, gesitueerd binnen de wereld van Afrikaanse bootvluchtelingen en misbruikte hotelkamermeisjes.

J.M. Coetzee: De kinderjaren van Jezus' (2013)

Intrigerende variant op het evangelieverhaal over de vlucht naar Egypte, maar dan zonder Maria.

Alberto Cavanna: De man die de dagen niet telde (2013)

Een prachtig boek dat met schitterende eenvoud de migratiepolitiek belicht aan de hand van de vriendschap tussen een Tunesische bootvluchteling en een oude Italiaanse visser.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden