In Wendland begon de Duitse Energiewende al in 1977

Beeld RV

Wie wordt de nieuwe bondskanselier: weer Angela Merkel (CDU/CSU) of toch Martin Schultz (SPD)? In aanloop naar de verkiezingen van 24 september reist Erik van Zwam langs de vroegere grens van West- en Oost-Duitsland, op zoek naar de kracht en zwakte van de Duitse economie. Deel 2: De Energiewende in Wendland.

Lees ook deel 1 uit de serie Langs de Oude Grens: Het Duitse Schwerin is een magneet voor vluchtelingen, maar werk is er niet voor ze

Als Angela Merkel in 1977 nog een studente in de DDR is, begint in Wendland de Energiewende. Ruim dertig jaar later, in juni 2011, komt Merkel als bondskanselier met haar eigen Energiewende om atoomcentrales te sluiten en veel meer groene energie te produceren. Drie maanden na de ramp met de Japanse kerncentrales in Fukushima kondigt Merkel aan dat Duitsland in 2020 voor 35 procent op hernieuwbare energie moet draaien.

Op dat moment produceerde Wendland al vrijwel 100 procent van zijn energiebehoefte lokaal met groene stroom. De regio rond de stadjes Dannenberg en Lüchow bestaat uit 27 gemeenten en 300 gehuchten, met samen 50.000 inwoners. In 1977 lag Wendland in een uithoek van de Bondsrepubliek, als een uitsteeksel dat de DDR naar het oosten drukte met de Elbe als grens. Diep in die punt ligt Gorleben.

In 1977 viel het besluit om in de afgedankte zoutmijnen van het zeshonderd zielen tellende plaatsje Gorleben hoog radioactief afval op de slaan. Dertig jaar moeten nucleaire staven boven de grond koelen om dan voor eeuwig te verdwijnen in de zoutschachten die honderd jaar geleden zijn gegraven. Frankrijk, Engeland en Duitsland sloegen hier hun containers met atoomafval op. "De gedachte was: als het misgaat, dan waait de westenwind de vrijkomende radioactiviteit de Elbe over, de DDR in." Aan het woord Hans Albrecht Wiehler, de klimaatmanager van de Kreis Wendland. Het leek toen een ideale plek voor de opslag van atoomafval. Wendland was en is dunbevolkt. Dennenbossen, uitgestrekte akkers, koren- en maisvelden wisselen elkaar af in een golvend landschap. Om de paar kilometer ligt een dorpje met een paar oude, statige boerderijen. Het ruisen van de wind, het zingen van vogels en af en toe het geluid van een auto verbreken de zomerse stilte in de drukkende hitte.

Protestbeweging

De regering had het mis. Al snel groeide er eind jaren zeventig een protestbeweging. Vanuit heel Duitsland verzamelden hippies, milieuactivisten, kunstenaars, alternativo's en autonomen zich in Wendland om de treintransporten met zwaar nucleair afval vanaf 1995 tegen te houden. Een deel van de demonstranten ging uiteindelijk wonen in de regio met zoveel natuurschoon en ruimte. Waar de politiek zeker niet op had gerekend, was het verzet van de conservatieve boeren. Zij hadden generatie op generatie hun land bewerkt en wilden geen radioactieve besmetting van hun grond. "Als het misgaat, kan iedereen weg, maar de boeren niet, want die kunnen hun akkers niet meenemen", zegt Torben Klages van het Bürgerinitiative Umweltschutz, dat al bijna veertig jaar de strijd aanvoert tegen de atoomopslag.

Zo ontstond er een verbond tussen jongemannen met paardestaarten, meisjes met neusringetjes en knoestige landarbeiders en conservatieve boeren. Tot op de dag van vandaag vechten ze samen tegen de nucleaire opslag in Gorleben, maar zonder resultaat: de opslag ging door.

Horst Seide was zo'n activist van het eerste uur. Uiteindelijk wilde hij "niet alleen maar tegen zijn, maar ook voor". Zo verging het velen. Twintig jaar geleden stemde het parlement van de Kreis Wendland unaniem, dus inclusief de conservatieve partijen, vóór het produceren van duurzame stroom: windenergie en biogas. "In 1998 maakte ik mijn eerste groene stroom", vertelt Seide. Een paar jaar later stapte hij in de productie van biogas.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld Bart Friso

Biogas-pompstation

Een konijn in een raceauto in de vorm van een winterpeen, scheurend door Wendland, werd het logo van Seides biogasinstallatie Kraft und Stoff. Hij heeft nu vier biogas-pompstations in de regio en voorziet duizend huishoudens van stroom. Inmiddels rijdt 1 procent van de auto's in Wendland op een mengsel van wortels, peterselie en mais, ofwel biogas van onder andere Seide.

Zijn kompaan in de strijd tegen de opslag in Gorleben, Dieter Haarschmidt, zit met zijn ReEnergie Wendland in de windmolens. Het succes van duurzame stroom in de regio heeft een keerzijde. Grote projectontwikkelaars zijn ingestapt. Haarschmidt probeert boeren in de omgeving ervan te overtuigen windmolens op hun grond te zetten, maar grote, vaak buitenlandse investeerders bieden boeren een hogere pacht dan hij kan. Alle duurzaam geproduceerde elektriciteit is natuurlijk goed, maar hij kan financieel niet op tegen de grote energiebedrijven die schaal- en belastingvoordelen hebben.

De volledige Energiewende in Wendland is dus een ongekend succes. Duitsland wil in 2025 zo'n 40 tot 45 procent van zijn energiebehoefte aan hernieuwbare energie produceren. Tien jaar later moet dit aandeel 55 tot 60 procent zijn.

Warmtewende

Haarschmidt is trots op Wendland, maar kijkt naar de volgende stap: de Warmtewende. Het energieneutraal maken van de huizen schiet volgens hem nog niet erg op. "We hebben veel strengere regels nodig voor nieuwbouw om duurzaam bouwen te verplichten."

Hans Albrecht Wiehler, de klimaatmanager van Wendland, is met een masterplan bezig om de regio klimaatneutraal te krijgen in 2050. "We zijn een van de twintig proefgebieden in Duitsland." Zijn doelen: huizen en gebouwen energieneutraal maken én het transport in Wendland. "De tochtige vakwerkhuizen en -boerderijen zijn hier groter en ouder dan gemiddeld. Kostbaar om duurzaam te maken. Prijsstijgingen van panden die je in grote steden ziet, zijn er in Wendland niet, dus dat levert geen investeringsmiddelen op." Wiehler werkt aan oplossingen met de inwoners van de Kreis. "In Berlijn weten ze dat Wendlanders dit willen, daarom zijn we proefkonijn."

Op weg naar een klimaatneutrale gemeenschap is vervoer een groot probleem in Wendland. Mensen wonen ver uit elkaar. "Bij sommige gezinnen staan wel drie of vier auto's voor de deur. Zonder auto kom je hier nergens." Wiehler staat aan het begin van dit avontuur, maar rekent op de creativiteit en motivatie van de bewoners. "De grote energiebedrijven als RWE, E.On, Vattenfall en EnBW bepalen het Duitse energiebeleid", zegt hij. Ook Haarschmidt en Heide verfoeien de macht van de energieconcerns in Berlijn, die milieuvriendelijke veranderingen op de lange baan weten schuiven als het hen geld kost.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld RV

Heffing op CO2

Horst Seide, ook president van de Duitse brancheorganisatie voor biogasbedrijven, met een gezamenlijke omzet van zes miljard euro per jaar, loopt als een eenvoudige werkman in zijn T-shirt over het terrein van zijn biogasinstallatie op een industriepark iets buiten Dannenberg. Een shovel schept suikerbieten en mais en stort het in een van de drie grote tanks. Per dag gaat er zeventig ton groenten en planten in. Na een paar dagen gisten hebben de triljoenen bacteriën er biogas van gemaakt.

Het probleem is dat aardgas goedkoper is. "Maar de CO2-balans is verschillend. Aardgas stoot bij verbranding CO2 uit, biogas niet. Waarom kost die CO2 geen geld?" Hij wil dan ook graag een heffing op CO2-uitstoot om de concurrentie eerlijker te maken.

Over het energiebeleid van de huidige regering met CDU/CSU en SPD, is Seide niet positief. "Duitsland wil gidsland zijn, maar geeft niet het goede voorbeeld." Ook Wiehler denkt er zo over: "Merkel heeft een goede rol gespeeld bij het klimaatverdrag van Parijs, maar in Duitsland gebeurt er bar weinig." Na een goede start in 2011 ligt de boel een beetje stil, vinden beiden.

Ook op het front tegen Gorleben lijkt de tijd stil te staan. Nu Merkel heeft besloten dat alle acht kerncentrales dichtgaan per 2022, moeten de nucleaire staven ergens worden opgeslagen. Berlijn beloofde nieuw onderzoek naar de beste opslaglocatie in Duitsland. Dat zou elders in het land kunnen zijn. Maar iedereen weet hoe dat zal uitpakken. "Elke regio zegt: not in my backyard", bromt Klages van de actiegroep Umweltschutz in Lüchow. Hij vreest het ergste. Met de sluiting van de kerncentrales komen er nog veel meer nucleaire containers naar Gorleben. Een alternatief voor Gorleben lijkt verder weg dan ooit. Wendland is en blijft tegen, maar heeft hierover niets te zeggen. Als eerste klimaatneutraal worden heeft Wendland wel in eigen hand.

Tekst loopt door onder de afbeelding

Beeld RV

Stoppen met Bruinkool

De regering-Merkel heeft niet alleen besloten de kerncentrales te sluiten. Ook de bruinkoolmijnen en de daarbij horende kolencentrales moeten eraan geloven. Bruinkool stoken is zeer milieuvervuilend. Iets zuidelijk van Wendland, tegen de voormalige grens met de DDR, ligt Schöningen. Sinds 1690 wordt hier bij de Helmstedter Rivier bruinkool afgegraven op 600 hectare grond. Het smalle riviertje kronkelt door het landschap en is steeds dieper komen te liggen door de bruinkoolwinning. Aan beide zijden liggen lange kale grijsbruine zanderige heuvels, ontstaan door de afgravingen. De natuur is hier compleet verruïneerd.

Op 30 augustus 2016 is de bruinkoolmijn in Schöningen gesloten. De nabijgelegen energiecentrale, Kraftwerk Bauhaus, is sindsdien alleen nog in gebruik als reserve. In 2019 wordt ook deze kolencentrale definitief van het net gehaald. Dat scenario geldt voor de hele bruinkoolwinning in Duitsland en de bruinkoolenergiecentrales. Het alternatief is het winnen van duurzame energie met wind, zon en uit biomassa.

Vergroenende Bedrijven

In Wendland doen de bedrijven volop mee om klimaatneutraal te worden. Ingenieur Claudia Scheill van de Energie Efficienz Club adviseert hen. Twee tot drie keer per jaar organiseert zij een netwerkbijeenkomst. Daarin rekent zij ondernemers voor wat de economische voordelen van efficiënter gebruik van energie zijn. Haar stelling is dat het gebruik van hernieuwbare energie en energiezuinige maatregelen zich terugbetalen.

Die ervaring hebben ze bij Artesan in Lüchow ook. Daar maken 240 medewerkers pillen, tabletten, dragees, et cetera voor farmaceutische bedrijven. "Energie is duur en CO2-uitstoot terugdringen vinden we belangrijk", zegt bedrijfsleider Wolfgang Mengershausen. Grote winst boekte Artesan met slimmere verpakkingen voor pillen. Het gebouw is ook duurzaam gemaakt. Het heeft zonnepanelen die jaarlijks 50.000 kWh opleveren. Energiecontracten zijn onderdeel geworden van de directiebespreking. Het bedrijf maakt een driejarenplan om CO2 uit te sparen. Dat heeft geleid tot 90 procent minder uitstoot. Mengershausen: "We zijn goedkoper uit. Onze energie-efficiëntie is met 21 procent toegenomen."

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 de Persgroep Nederland B.V. - alle rechten voorbehouden