In vervoering door vogels

Wetenschappers, schilders en schrijvers laten zich al eeuwen inspireren door vogels. Het resultaat is te zien in boekenmuseum Meermanno.

Vogels. Geen mens laten ze onberoerd, al is het op zeer uiteenlopende wijze. De een verheugt zich in vorstelijk bereide kwartelborstjes, de ander spalkt de poten van kanarie en parkiet. Dichters en schilders roemen hun schoonheid; ornithologen beschrijven en classificeren.

Vogels en mensen. Boekenmuseum Meermanno wijdt er een speciale tentoonstelling aan. Met honderden boeken laat het museum zien hoe door de eeuwen heen wetenschappers, kunstenaars en hobbyisten keken naar hun gevederde vrienden.

Museum Meermanno gaat intensiever samenwerken met 'grote broer' de Koninklijke Bibliotheek (KB). Om die samenwerking te vieren én omdat in het najaar een facsimile verschijnt van 'Nederlandsche Vogelen', volgens kenners een van de mooiste en in elk geval het omvangrijkste ornithologische werk van Nederlandse bodem, zijn honderden vogelboeken tijdelijk uit de depots van de Koninklijke Bibliotheek en Museum Meermanno opgediept.

Ze zijn ingedeeld naar de wijze van benadering van de vogel - natuurhistorisch, cultuurhistorisch of hobbymatig - en vooral de natuur- en cultuurhistorische delen van de tentoonstelling geven een prachtig beeld van de tijd. Een beeld dat je doet verbazen.

"In de Middeleeuwen zag men vogels vooral als gebruiksartikel", vertelt conservator oude collecties van Museum Meermanno Erik Geleijnse. De vierde-eeuwse arts Sextus Placitus bijvoorbeeld, beval in zijn 'Liber medicinae ex animalibus' ('Boek van geneesmiddelen uit dieren verkregen') de patrijs aan als probaat middel tegen tuberculose en beginnende blindheid. Zijn hersenen vermengd met rode wijn zouden wonderen doen.

Bijna duizend jaar later schrijft dichter en schrijver Jacob van Maerlant de natuurencyclopedie 'Der naturen bloeme' waarin hij de hele dierenwereld (én vreemde volkeren) in volkstaal beschrijft. Over vogels schrijft hij onder meer:

'Vele vogle siiin te waren

Die wintertiit in hole sluipen

Ende in die warme aarde crupen

Daer elc anderen verwarmt ter noot.'

Bijtende vogels vliegen volgens hem - door hun nare karakter - meestal alléén ('op een vrekkige manier') en vogels die van vlees eten, doden hun echtgenoot niet. Echt wetenschappelijk lijkt het werk nog niet, wel oogverblindend.

Dat geldt ook voor het tentoongestelde 'Ornithologia' van de Bolognese bioloog Ulisse Aldrovandi. "Een van de eerste werken met natuurgetrouwe beelden," vertelt Geleijnse. "Hij ging zich te buiten aan volledigheid. Beschreef van elke vogel ook geneeskundig gebruik, ornithologische wetenswaardigheden, verspreiding en gebruik in de heraldiek, maar geloofde tegelijkertijd niet dat vogels die niet al door de Romeinse wetenschapper Plinius waren gezien, konden bestaan. Dat terwijl Plinius natuurlijk onmogelijk de vogelbevolking van Noordwest-Europa kon kennen."

In 1577 laat de vishandelaar en amateurbioloog Adriaan Coenen in zijn befaamde 'Visboeck' de boomgans (rotgans) nog aan een boom groeien en werd de vleermuis nog als vogel beschouwd.

In 1676 verschijnt het eerste echte wetenschappelijke werk, de 'Ornithologiae libri tres' van John Ray en Francis Willughby, ook in Meermanno te zien. Net als twee ongeschonden exemplaren van 'Nederlandsche Vogelen', een gigantisch boekwerk met rosse butoor (roerdomp), kleine boschduif (holenduif), dagslaep (nachtzwaluw) en bruine strontjager (grote jager) altijd onverschrokken van aard. Hoewel het boek uit de kluiten gewassen is, bleken ook in dit boek 'sommige vogels te groot voor de pagina'. Een extra kromming in de nek moest uitkomst bieden.

Ook in de wijze waarop kunstenaars vogels verbeelden (de 'cultuurhistorische vogel') is een ontwikkeling te zien, al hangt deze vooral samen met de heersende kunststroming. Op de tentoonstelling onder meer schitterend geïllustreerde uitgaven van 'The Raven', het gedicht van Edgar Allan Poe waarin een man treurt om zijn overleden geliefde en bezoek krijgt van een raaf. Troostend is dit niet; het dier krast slechts 'nevermore, nevermore'.....

En dan is er nog het onderdeel 'de vogel als hobby-object'; een rariteitenkabinet pur sang. Hier blijkt hoe gespleten onze verhouding tot vogels is. We vertroetelen, gebruiken en consumeren ze. Want terwijl een kookboek er gewag van maakt dat Franse kip, bereid met louter heerlijkheden, toch echt bestemd is voor goede vrienden en niet voor hem of haar die zomaar een beleefdheidsbezoekje aflegt, roept een hoenderhouderswerkje op de dieren vooral niet 'in dompige kelders vol rottende bestanddeelen te huisvesten omdat niets nadeeliger is voor het keeren der eieren.'

Vogels. Duizend jaar vogels in honderden boeken: vermakelijk, oogstrelend en fascinerend.

Kinderen

Op de tentoonstelling is er ook aandacht voor kinderboeken, in het bijzonder voor Donald Duck, wellicht de bekendste vogel. Er zijn onder meer strips te zien van verschillende tekenaars die de - inmiddels 80 jaar oude - eend steeds anders afbeelden.

Toch maar geen roofvogel

Eigenlijk had Meermanno voor de Museumnacht 6 september een roofvogelshow gepland. Na een oproep van de Partij voor de Dieren is deze geschrapt. "We hebben ons niet goed genoeg geïnformeerd en ons niet gerealiseerd dat dit een stressvolle gebeurtenis is voor deze vogels, en dat betreuren we. Het belang van de vogels staat ook bij ons voorop en daarom hebben wij in goed overleg met alle partijen onmiddellijk besloten deze actie te schrappen," aldus een woordvoerder van het museum.

Tentoonstelling

De tentoonstelling 'Vogels. Duizend jaar vogels in honderden boeken' is te bezichtigen in Museum Meermanno. Het museum heeft de tentoonstelling samen met de Koninklijke Bibliotheek georganiseerd en duurt nog tot en met 4 januari 2015.

Meermanno is gevestigd aan de Prinsessegracht 30 in Den Haag (tegenover het Malieveld).

Ter gelegenheid van de tentoonstelling zijn er de komende maanden tal van lezingen. Zie www.meermanno.nl

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2021 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden