'In Veenendaal kan Samen op Weg een drama worden'

VEENENDAAL - Het zijn zware tijden voor de rechterflank van de Nederlandse hervormde kerk. Komende donderdag begint in Doorn de synodevergadering, waar het zal gaan over de voortgang van Samen op Weg, de samenwerking van hervormden met geformeerden en lutheranen. Orthodoxe hervormden hebben zich altijd als één man tegen die samenwerking verzet, maar nu het erop lijkt dat de voorstanders aan het langste eind trekken, begint hun front te scheuren. De scheidslijn loopt dwars door de stevigste bolwerken. Veenendaal bijvoorbeeld.

PETER DE GREEF

“Nee, we werken toch maar niet mee.” De reactie van presidente M. de Jong van de Veenendaalse vrouwenvereniging Bid en Werk spreekt boekdelen. Het is de zoveelste afzegging van een Gereformeerde bondsvereniging om over Samen op Weg te praten. Ditmaal komt de afzegging na aandrang van het bestuur van de landelijke Bond van Nederlandse hervormde vrouwenverenigingen op gereformeerde grondslag.

Eerder maande het hoofdbestuur van de Bond, bij monde van ir. J. van der Graaf, zijn leden tot rust en bezinning. Die vermaning lijkt vooral tot gevolg te hebben dat bonders helemaal niet meer willen praten. 'Gewone' gemeenteleden, maar ook voorgangers, hoogleraren houden hun lippen op elkaar, zeker tegen de krant.

Een vooraanstaand bondslid uit Utrecht, die zoals zovelen uit 'angst voor een negatieve reactie van het hoofdbestuur' anoniem wil blijven, ziet er het 'Van der Graaf-syndroom' in. “Hij beheerst het gesprek. Meer in de machtssfeer, dan in de gezagssfeer. Je kan niet om hem heen, niemand kan om Van der Graaf heen.” Dus als Van der Graaf tot kalmte maant, doet vrijwel iedereen er het zwijgen toe.

Ooit was Veenendaal het toonbeeld van een solide Gereformeerde bondsgemeente. Nu zijn de meningen er hopeloos verdeeld. 'Zware bonders' zijn fel tegenstander van SoW; 'lichte bonders' zien voordelen in de fusie met gereformeerden en lutheranen. “In Veenendaal kan SoW een drama worden”, voorspelt een bondslid. “De scheidslijn van wel-of-niet meegaan met de Verenigde protestantse kerk zal dwars door families heenlopen.”

Paars college De middelgrote industriestad aan de voet van de Utrechtse Heuvelrug is van oudsher een orthodox-hervormde gemeente. Samen met Putten en Huizen behoorde het lange tijd tot de trits onneembare vestingen van rechtzinnig hervormden. Volle kerken en een trouwe aanhang maakten de kansels in de stad tot de meest populaire in Nederland. En de actie Kerkbalans brengt ieder jaar weer meer op, ondanks de stabilisering van het aantal gelovigen.

Toch tekenen de eerste slijtageplekken zich af op het hervormd-gereformeerde harnas van de gemeente. Bij de gemeenteraadsverkiezingen in 1994 verloor christelijk rechts voor het eerst zijn absolute meerderheid. De confessionele coalitie van RPF, GPV en CDA werd vervangen. Een 'paars' college van B en W met CDA bestuurt nu de stad en de wisseling is merkbaar. Het vloekverbod is uit de Algemeen plaatselijke verordening (APV) geschrapt en avondwinkels mogen nu ook op zondag open.

Van de ruim 54 000 inwoners van Veenendaal nemen er iedere zondag circa 3500 plaats in de banken van een gereformeerde bondskerk. Er zijn er acht, geografisch in wijken van elkaar gescheiden.

Dogmatisch bezien staat de Vredeskerk van dominee N.P.J. Kleiberg in de rechterhoek van de gereformeerde gezindte. De vijftigjarige predikant geniet populariteit als fel tegenstander van de kerkvereniging. Hij ziet in SoW de hand van de duivel. De preken van Kleiberg, waarin 'het oordeel' steevast een plaats heeft, trekken kerkgangers uit de hele stad en uit de wijde omtrek, zoals Kesteren, Opheusden, Bennekom en Driebergen. De 'gekrookte rieter' (extreem orthodox) heeft een toegewijde aanhang van wat oudere gelovigen. Kleiberg leeft op gespannen voet met de centrale kerkeraad van Veenendaal, waarin de acht bondsgemeenten zijn vertegenwoordigd. Bij monde van zijn voormalige scriba E. van Hal verzette hij zich vorig maand met een kort geding tegen de nieuwe regels over het financiële beheer van kerken die sinds dit jaar gelden, de zogeheten kerkvoogdij-kwestie. Hoezeer Kleiberg een eigen positie binnen de kerkelijke wereld in Veenendaal wil innemen, blijkt ook uit de roep van zijn gemeente om haar eigen ambtsdragers te mogen benoemen.

Te modern Kleibergs pendant is de 47-jarige dominee A. Juffer. Hij staat sinds 1986 in Veenendaal en wordt beschouwd als een 'lichte' bonder. De kerkgangers van Juffer worden door de gelovigen van Kleiberg met een scheef oog bekeken, omdat zij te ver uit de buurt zijn geraakt van het stevige, ouderwetse gereformeerde belijden. Of zoals een 'zware' bonder het in vaktaal noemt: 'ze zijn te modèrn', te vrijzinnig.

Dit blijkt onder meer uit het feit dat zij vaak genoegen nemen met één kerkdienst per zondag, waarvoor zij zich niet in stemmig zwart kleden en waarin zij niet louter psalmen maar ook gezangen aanheffen. De preek duurt korter dan de traditionele vijfenvijftig minuten en is minder geënt op oudtestamentische geschriften als Amos en Ezechiël. Ook de doopplechtigheid is vrijer: kinderen bezetten dan de voorste plekken in de kerk.

Juffers Westerkerk ligt in een nieuwbouwwijk. Zijn publiek, circa 750 zielen, bestaat veelal uit jonge gezinnen met kinderen. De gemiddelde leeftijd ligt bij een normale zondagsdienst beneden de twintig jaar. Hier is de grootste schare voorstanders van SoW te vinden.

“Samen op Weg is een domineeskwestie.” Jannet (20) zegt het met een zure glimlach. De studente Verpleegkunde staat in de garderobe van wijkgebouw Maranatha ('Heere kom') onder de rook van de Julianakerk, met 950 gelovigen de grootste bondskerk in Veenendaal. De wekelijkse belijdeniscatechisatie van de 'zware' bondsdominee B.J. van Vreeswijk, zit erop. Onderwerp was de geschiedenis van de hervormde kerk én SoW.

In tegenstelling tot haar dominee die als een milde tegenstander van de kerkfusie bekend staat, wijst Jannet SoW niet op voorhand af. Ze heeft wel behoefte aan meer en begrijpelijker informatie over de fusie, want “ook thuis wordt niet gepraat over SoW of andere kerkelijke zaken”.

Haar vriend Arnold Vellekoop (20) studeert Kerkelijk werk aan de hogeschool Vijverberg in Ede. Het is zijn toekomstdroom om anderen later met het evangelie te bereiken. Hij juicht de beoogde kerkfusie toe, vindt haar 'bijbels' en verwijst naar Paulus die sprak over de kerk als 'één lichaam'.

Obstakels Maar er zijn obstakels. De 'gewone' hervormden laten vrijzinnige opvattingen, vrouwen en homoseksuelen tot de kansel toe, terwijl ze ook 'alternatieve samenlevingsvormen' niet verwerpen. Arnold beseft dat hij een ouderwetser vroomheidstype vertegenwoordigt. “Ik vind dat in andere kerken Gods woord te veel wordt geïnterpreteerd. De bijbel moet blijven spreken.”

Of SoW werkelijk leeft bij het Veenendaalse grondvlak? Hij weet het niet. “Je hebt in principe je eigen predikanten. In Veenendaal hebben we acht bondspredikanten die bij toerbeurt de diensten doen. Maar ik weet zeker als de Verenigde protestantse kerk een feit is, en we bijvoorbeeld een gereformeerde homofiele predikant op de kansel krijgen, er maar twee of drie mensen in de kerk zullen zitten. Ik denk ook dat de kerkeraad in zo'n geval zal optreden en zal zeggen: hier kunnen we niet in meegaan.”

“We zullen uit de hervormde kerk worden gedreven”, is de stellige mening van catechisant Jan van de Bovenkamp. SoW is, vindt hij, veel domineesgepraat van een hoog abstractie-niveau. Waar het om gaat, is om onder het Woord te komen. Met welke dominee op de kansel is minder belangrijk, denkt hij. Gods woord moet spreken. Jan: “Bekeerd moet je worden.”

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2022 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden