In Van Goghs voetsporen over Drents veen en turf

De route die ik onder handen heb, in het hoogveenreservaat Bargerveen, komt uit het pas verschenen boekje van Staatsbosbeheer: 'Veen, turf en Vincent van Gogh'. Prachtig uitgevoerd, dat wel, en met een uitneembaar wandelkaartje achterin. Wat sceptisch begeef ik me naar het beginpunt van mijn wandeling.

Maar zie, van het ene moment op het andere slaat mijn stemming om: een eindeloos veenlandschap. Geen mens te zien. En behalve het lange, rechte schelpenpad is er niets dat op mensen duidt. Staatsbosbeheer mag dan bezig zijn om het afgegraven veen van het Amsterdamse Veld weer in zijn oude, natte hoogveen-staat terug te brengen, een ongeoefend oog vallen die veendammen nauwelijks op. Er is de wijde hemel, grijs, met wolken, en het even wijde land, een nattig soort woest en ledig. Over alles hangt een paarse zweem van heidekleuren. Eindeloos veel vogelgeluiden, velden pijpenstrootje en veenpluis, en her en der een paar tengere berkenboompjes, als dolende soldaten van een verslagen leger. Die berken horen niet eens in dit landschap -ze duiden op een voorlopig nog lang niet voldoende natheidsgraad van het veen.

Ik ga op weg. De grijze hemel hangt zwaar op het land. Dit is een land van gebogen ruggen.

Van Gogh kwam in september 1883 naar Drenthe, enthousiast gemaakt door bevriende Haagse plein air-schilders. Wat Van Gogh trok, was niet het landelijke leven op de zandgronden, maar het zwarte veen en het turfstekersbedrijf.

Op 3 oktober is hij, zo schrijft hij aan zijn broer Theo, in Nieuw Amsterdam aangekomen, 'na een eeuwig lange vaart in de trekschuit door de heide'. Wat hij in die zuidoosthoek van Drenthe vooral vindt, zijn de sterke licht-donkercontrasten waar hij zo van houdt. 'Gisteren tekende ik verrotte eikewortels, zogenaamde veenstammen -die wortels lagen in een plas, in zwarte modder. Enige zwarte lagen in 't water waarin ze afspiegelden, enige uitgebleekte op de zwarte vlakte. Een wit weggetje liep erlangs, daarachter meer veen, roetzwart. Dan een stormachtige lucht erboven. Die plas in de modder met die verrotte wortels, 't was absoluut melancholiek en dramatisch..' En zo tekent hij ook de zwarte figuurtjes tegen een witte lucht, de over hun kruiwagens gebogen 'Vrouwen in het veen'.

Heel graag had Vincent zijn broer Theo hier gezien. 'Een harde dobber zouden we hebben, doch door 't plezier van samen te zijn, door samen in die onuitsprekelijk schone natuur te leven, er handwerkslui te zijn, kerel wat zou het allemachtig plezierig zijn.'

Vlak bij de oude, in een bosje verscholen brandtoren is een uitkijkheuvel. Niets verstoort hier de horizon. Op het informatiepaneel worstelt een groot insect met zijn vleugels om zijn evenwicht te bewaren. De lange voelsprieten klapperen in de harde wind. Een koraaljuffer? Nee, dat kan niet. Nou ja, het doet er niet toe. Een trage flard zon wringt zich door de grijze lucht en geeft de velden een gouden gloed. Veenmeren liggen als verlaten jachthavens zonder boten in het land. Naar het oosten liggen de unieke resten onvergraven hoogveen van het Meerstalblok.

Ik bel volgens afspraak even met het thuisfront en durf nauwelijks hardop te praten in mijn mobieltje, bang dat mijn stem de geluiden van hier verstoort.

Van de blauwe paaltjesroute steek ik door naar de gele, die van het schelpenfietspad af door een oase van een ijl groen bos voert, en langs een verstervend berkenbosje. De kale stammen steken uit het zwarte, dode water omhoog als een monument voor een of andere ten hemelschreiende gebeurtenis. Libellen van een bijna sinister metaalblauw scheren erbij rond.

Bij het 'huisje van Uneken', zoals het enige min of meer bewaard gebleven veenbewoners huisje hier genoemd wordt, tref ik een ouder echtpaar dat net van de fiets afstapt -ze hebben de oude baas nog gekend, toen die hier nog woonde. ,,Kijk, dit was een slaapkamertje, en dit hier was de deel, voor 't varken.'' ,,Toch is 't jammer dat die ol'huuskes weg zijn, er stonden er hier nog veel meer'', zegt de vrouw. De man bromt slechts: ,,Nou, ik zou er van mijn levensdagen niet naar terug willen''.

Vlak voorbij dit huisje met het kleine beetje cultuurland eromheen ga ik linksaf, om verderop de geel-met-witte paaltjesroute te volgen. Het is hier heideland. Natte heide om precies te zijn. Wolken blauwe vlindertjes laten zich door de wind van heidepol tot heidepol blazen. Weer een uitkijkpost, aan de Verlengde Noordersloot. Weer: wijd en stil. Weer de verstrooide bomen als figuranten in een surrealistisch drama. Ik probeer de kleur van het land te bepalen. Dat vale paarsige, dat tegen een gelig beige aanhangt. Misschien de kleur van eindeloos vaak gewassen en vervaalde werkmansbroeken?

De route van de blauwe paaltjes waar ik me weer bij aansluit gaat in een grillige lijn schuin over de heide. Ik deel het pad met schapen. Een beetje zenuwachtig maar waardig maken ze zich bij mijn nadering uit de voeten. Ergens in de verte klinkt naargeestig hondengeblaf: ik nader de bewoonde wereld.

Het is Van Gogh uiteindelijk te eenzaam hier. Vooral te eenzaam op zijn vakgebied: de Drentenaren vinden hem maar een vreemde figuur, en modellen om te schilderen vindt hij niet. 'Drenthe is superbe, maar het er uithouden hangt van vele dingen af, hangt af van of men er geld voor heeft, hangt af of men bestand is tegen de eenzaamheid.'

'Veen, turf en Vincent van Gogh' is onder andere verkrijgbaar bij de Drentse VVV's en kost euro10,90. Er is een aantal korte paaltjesroutes uitgezet, waarmee eenvoudig een langere wandeling is samen te stellen. De routes beginnen steeds bij een parkeerplaats met een informatiebord. Mijn keuze werd bepaald door de bereikbaarheid met het openbaar vervoer (bus 26 vanuit Coevorden, uitstappen bij Weiteveen/Zuidersloot halte Zusterhuis; reken een dikke twintig minuten extra lopen van en naar de route; informeer vooraf bij 0900-9292 want de busfrequentie is ingewikkeld). Onderweg geen horeca, wel bankjes; bij de bushalte is een snackbar. Een enkel stukje weg is bij nat weer lastig begaanbaar.

Meer over

Wilt u iets delen met Trouw?

Tip hier onze journalisten

Op alle verhalen van Trouw rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar copyright@trouw.nl.
© 2019 DPG Media B.V. - alle rechten voorbehouden